Đinh Lễ
Trên cánh đồng Tốt Động năm ấy, trời còn tối mờ khi tiếng vó ngựa bắt đầu rầm rầm. Ba nghìn kỵ binh và bộ binh tinh nhuệ ẩn trong bóng tối, chờ đúng thời điểm. Và khi lệnh xuất phát vang lên, Đinh Lễ dẫn đầu cánh quân phóng thẳng vào đội hình quân Minh đang hành tiến — không do dự, không chùn bước.
Cả nhà ơi, đó là trận đánh làm thay đổi cục diện cả cuộc chiến.
Đinh Lễ là một trong những danh tướng lẫy lừng nhất của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, cuộc kháng chiến do Lê Lợi lãnh đạo nhằm giải phóng Đại Việt khỏi ách đô hộ của nhà Minh. Ông là người họ hàng thân thiết với Lê Lợi — nhiều nguồn sử liệu ghi là anh em họ gần — và theo về dưới cờ khởi nghĩa từ buổi đầu, năm một nghìn bốn trăm mười tám, khi Lê Lợi vừa dựng cờ tại vùng rừng núi Lam Sơn thuộc Thanh Hóa.
Theo Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, Đinh Lễ là một trong năm mươi tướng văn võ đầu tiên cùng Lê Lợi nhóm lên ngọn lửa kháng Minh. Những năm tháng đầu, nghĩa quân còn nhỏ bé, trang bị thô sơ, lương thực thiếu thốn — nhưng Đinh Lễ không nản. Ông được trao hàm Tư đồ, một trong những hàm chỉ huy cao nhất trong bộ máy quân sự của Lê Lợi, và nhanh chóng thể hiện tài năng trên chiến trường.
Năm một nghìn bốn trăm hai mươi tư, tại Khả Lưu thuộc Nghệ An, Đinh Lễ và Lê Sát dẫn quân xông thẳng vào trận tuyến quân Minh, đánh tan một đạo quân lớn và bắt sống tướng giặc Chu Kiệt. Năm sau, tại Diễn Châu, ông phục kích đoàn thuyền vận lương của tướng Trương Hùng, thu về ba trăm thuyền đầy lương thực, tạo nền tảng cho bước tiến quyết định về sau.
Nhưng trận đánh lớn nhất của Đinh Lễ — trận mà sử gia Ngô Sĩ Liên ghi lại như một bước ngoặt của cả cuộc chiến — diễn ra năm một nghìn bốn trăm hai mươi sáu, tại Tốt Động và Chúc Động, không xa kinh thành Thăng Long.
Quân Minh kéo đại binh từ thành Đông Quan tiến ra, dưới quyền chỉ huy của Vương Thông. Đinh Lễ phối hợp cùng hai tướng tài khác là Lý Triện và Nguyễn Xí lên kế hoạch tác chiến tỉ mỉ. Họ dùng tù binh bắt được để nắm chắc thế bố trận của địch, rồi triển khai quân bao vây từ nhiều hướng. Đinh Lễ thân dẫn ba nghìn bộ binh tinh nhuệ cùng hai voi chiến đột phá thẳng vào trung quân địch. Trận chiến diễn ra nhanh và quyết liệt. Cánh quân Minh không kịp ứng phó. Theo Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, quân Minh thiệt hại nặng nề, hàng vạn binh sĩ bị tiêu diệt hoặc bị bắt. Vương Thông tháo chạy về cố thủ trong thành Đông Quan.
Sử gia Lê Quý Đôn về sau đánh giá rằng chính thắng lợi ở Tốt Động–Chúc Động đã mở đường để nghĩa quân Lam Sơn tiến ra bắc và hoàn tất việc giải phóng đất nước chỉ trong vòng một năm sau đó. Và trong chiến công lớn ấy, Đinh Lễ được Ngô Sĩ Liên ghi nhận là một trong những người xứng đáng đứng đầu hàng hào kiệt của thời đại.
Điều làm Đinh Lễ trở nên đặc biệt không chỉ là lòng dũng cảm. Đó là sự kết hợp giữa táo bạo và mưu lược — xông trận vào đúng lúc, đúng chỗ, với đội quân được chuẩn bị kỹ lưỡng. Ông mở đường chứ không chỉ đi theo.
Năm một nghìn bốn trăm hai mươi bảy, trong những ngày cuối cùng của cuộc chiến, khi nghĩa quân đang vây hãm thành Đông Quan, Đinh Lễ và Nguyễn Xí dẫn năm trăm kỵ binh ra cứu viện một cánh quân bị vây khốn ở vùng Tây Phù Liệt. Họ truy kích quân Minh tháo chạy và bị sa vào vùng đầm lầy tại Mỹ Động. Voi chiến lún xuống bùn. Quân địch phản công bao vây. Đinh Lễ bị bắt.
Quân Minh yêu cầu ông đầu hàng.
Ông từ chối.
Theo Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, Đinh Lễ hi sinh tại Mỹ Động ngày chín tháng ba năm một nghìn bốn trăm hai mươi bảy — chưa đầy một năm trước khi đất nước hoàn toàn giải phóng, trước khi Lê Lợi lên ngôi vua, trước khi ông được sống trong thời hòa bình mà mình đã góp phần tạo nên.
Sau khi lập quốc năm một nghìn bốn trăm hai mươi tám, vua Lê Thái Tổ — tức Lê Lợi — truy tặng Đinh Lễ tước Nhập nội kiểm hiệu tư đồ, ghi nhận ông là một trong những khai quốc công thần hàng đầu. Nhiều thập kỷ sau, vua Lê Thánh Tông tiếp tục nâng tước hiệu của ông lên hàng vương — Hiển Khánh Vương.
Cả nhà ơi, tên Đinh Lễ ngày nay được đặt cho những con phố ở Hà Nội — cùng với tên em trai ông là Đinh Liệt, một danh tướng khác của nhà Lê sơ. Hơn sáu trăm năm đã trôi qua, mà cái tên ấy vẫn còn đó trên bản đồ — lặng lẽ nhắc người đi qua rằng con đường họ đang bước đã được mở bằng những bước chân của người đi trước, không tiếc thân mình.