Đông Đô Quảng Hội
Câu nói dân gian "thứ nhất Kinh Kỳ, thứ nhì Phố Hiến" ai cũng quen tai. Nhưng ít người để ý rằng Phố Hiến không chỉ là tên một địa danh, mà là ký ức của một đô thị thương cảng từng có cư dân từ nhiều vùng đất cùng chung sống. Đông Đô Quảng Hội là một trong những bằng chứng vật chất còn lại của sự cộng cư ấy.
Đông Đô Quảng Hội và Thiên Hậu Cung là một trong mười sáu di tích thành phần tạo nên Khu di tích quốc gia đặc biệt Phố Hiến, nằm tại Phố Hiến hạ, phường Hồng Châu, Hưng Yên. Theo Cục Di sản văn hóa, Phố Hiến từng là thương cảng và đô thị phồn hoa trên tả ngạn sông Hồng. Nơi đây có bến cảng sông, chợ, khu phường phố, và cả thương điếm của người Hà Lan lẫn người Anh.
Đông Đô Quảng Hội được xây dựng năm một nghìn năm trăm chín mươi. Ban Quản lý Di tích tỉnh Hưng Yên ghi rằng công trình được dựng bởi mười bốn dòng họ người Hoa cùng với dân Phố Hiến. Toàn bộ nguyên vật liệu và đồ tế tự được vận chuyển từ Quảng Đông, Quảng Tây và Phúc Kiến bằng đường biển. Con số mười bốn dòng họ là chi tiết đáng để dừng lại. Đây không phải là một gia đình hay một nhóm nhỏ, mà là một cộng đồng đủ mạnh để cùng xây dựng và duy trì một hội quán, thể hiện sức sống của người Hoa tại Phố Hiến thế kỷ mười sáu.
Chức năng của Đông Đô Quảng Hội không phải chỉ là nơi thờ cúng. Theo các nguồn của Cục Di sản văn hóa và Du lịch Hưng Yên, đây là nơi thương nhân người Hoa hội họp, gặp gỡ, bàn việc mua bán, định giá hàng hóa và điều hành thương vụ. Hội quán trong bối cảnh cộng đồng người Hoa xa xứ không phải là đền thờ đơn thuần, mà là trung tâm sinh hoạt cộng đồng gắn với tín ngưỡng, giao thương và duy trì quan hệ đồng hương.
Không gian thờ tự của Đông Đô Quảng Hội thờ Tam Thánh: Thần Thái Y, Thần Hoa Quang và Thần Nông. Theo giới thiệu của Ban Quản lý Di tích tỉnh Hưng Yên, ba vị thần này gắn với những nhu cầu thiết thực của cộng đồng: chữa bệnh, nghề thủ công và trồng trọt. Nói cách khác, người thương nhân Phố Hiến cầu nguyện cho sức khỏe, nghề nghiệp và sự no đủ, những điều mà bất kỳ cộng đồng nào cũng cần.
Bên trong cụm di tích còn có Thiên Hậu Cung, thờ bà Lâm Tức Mặc, vị thần hàng hải được người Phúc Kiến tôn kính. Đối với thương nhân thường xuyên đi biển, tín ngưỡng thờ Thiên Hậu là chỗ dựa tinh thần để cầu mong những chuyến thuyền thuận buồm xuôi gió. Khi đặt Thiên Hậu Cung bên cạnh một thương cảng sông như Phố Hiến, ta thấy sự liên hệ giữa đường biển, đường sông và hoạt động buôn bán quốc tế trong thời đó.
Về kiến trúc, Cục Di sản văn hóa ghi di tích hiện tại có kiến trúc kiểu chữ Công, mang phong cách Trung Hoa đan xen kiến trúc Việt. Ban Quản lý Di tích tỉnh Hưng Yên mô tả nghi môn lợp ngói vẩy cá, vì kèo kiểu giá chiêng. Hậu cung có kết cấu chồng rường, giá chiêng, con nhị, cột kê trên chân tảng đá thắt cổ bồng. Những chi tiết này thể hiện sự pha trộn giữa kỹ thuật và mỹ thuật của hai nền văn hóa.
Sở Ngoại vụ Hưng Yên dẫn nhận xét của giáo sư Trần Lâm Biền: Đông Đô Quảng Hội còn giữ được các bộ phận kiến trúc và nghệ thuật có niên đại từ thế kỷ mười bảy đến thế kỷ mười tám. Đây là giá trị hiếm có trong các hội quán gốc Hoa ở Việt Nam, và cho thấy di tích này được giới nghiên cứu đánh giá cao.
Lễ hội tại Đông Đô Quảng Hội và Thiên Hậu Cung gắn với ngày sinh và ngày hóa của Thánh Mẫu Lâm Tức Mặc, cùng ngày lễ đản của Tam Thánh. Theo Ban Quản lý và Sở Ngoại vụ Hưng Yên, ba ngày lễ chính là hai mươi ba tháng ba, mồng chín tháng chín và mồng mười tháng mười âm lịch.
Đứng trước mái ngói vẩy cá rêu phong của Đông Đô Quảng Hội, cả nhà cảm nhận điều mà hơn bốn trăm năm không xóa được. Những người xa xứ đã góp tay dựng nên một chỗ để nhớ về quê hương, để thờ phụng, để gặp nhau, và để tiếp tục sống. Phố Hiến mất đi sự tấp nập của thương cảng, nhưng hội quán vẫn còn đó, lặng lẽ kể câu chuyện của những người đã chọn nơi này làm nhà.