Động Tiên Sơn
Có những nơi vừa là thiên nhiên vừa là lịch sử vừa là tâm linh, tất cả trong một. Động Tiên Sơn ở Lai Châu là một chỗ như vậy.
Nằm sát Quốc lộ 4D tại xã Bình Lư, huyện Tam Đường, hang động này cách thị trấn Tam Đường chỉ bốn cây số và cách Sa Pa chừng năm mươi cây số. Nếu cả nhà đi theo hành trình Sa Pa, Lai Châu, Điện Biên, đây là điểm ghé thêm gần như không cần đi lạc đường.
Năm một nghìn chín trăm chín mươi sáu, Bộ Văn hóa ra quyết định công nhận Động Tiên Sơn là Di tích Lịch sử Văn hóa và Danh thắng cấp Quốc gia. Đó không phải danh hiệu trao cho bất kỳ hang động nào. Nó được trao vì hang này vừa đẹp về địa chất tự nhiên, vừa mang giá trị lịch sử kháng chiến, vừa là chốn tâm linh của nhiều dân tộc trong vùng.
Hệ thống hang karst này được kiến tạo qua hàng triệu năm, chạy xuyên qua hai sườn núi với nhiều cung liên tiếp, mỗi cung rộng hơn cung trước. Bên trong còn có một dòng suối trong vắt chảy qua, đây là nét đặc biệt mà không phải hang động nào cũng có. Nước từ lòng núi chảy ra trong veo, tạo âm thanh rì rào giữa vách đá và thạch nhũ.
Cả nhà sắp bước vào. Và điều đầu tiên cả nhà sẽ nhận ra, ngay khi qua cửa hang, là sự thay đổi nhiệt độ đột ngột. Bên ngoài có thể đang nắng nóng. Bên trong lòng núi, mát lạnh tức thì. Đây là điều kiện lý tưởng để thạch nhũ hình thành trong hàng triệu năm.
Các cung trong hang được đặt tên theo nhân vật linh thiêng trong văn hóa dân gian Việt Nam và tâm linh địa phương, như Mẫu Âu Cơ, Lạc Long Quân. Cả nhà lưu ý rằng đây là tên đặt theo văn hóa và tâm linh, không phải tên địa chất chính thức. Nhưng cái tên ấy nói lên điều gì đó: người dân đến đây không chỉ để ngắm cảnh, mà còn để cầu nguyện, để tìm sự che chở.
Và người dân ở đây không phải chỉ một dân tộc. Mỗi năm vào Rằm tháng Giêng, ngày mười lăm tháng Giêng âm lịch, hàng nghìn người từ nhiều dân tộc tụ về Động Tiên Sơn. Người Kinh, người Thái, người Giáy, người Lự cùng nhau tổ chức lễ hội tại đây. Đây là dịp sinh hoạt văn hóa tâm linh lớn nhất trong năm của cả cộng đồng.
Người Lự có truyền thuyết riêng gắn với vùng đất này, về chín mươi chín ngọn núi và chín mươi chín hồ nước, biểu tượng cho sức mạnh của những chàng trai và vẻ đẹp của những cô gái đất Tây Bắc. Đây là truyền thuyết dân gian, không phải sự kiện lịch sử. Nhưng nó cho thấy nơi này đã gắn bó với đời sống tinh thần của người dân địa phương từ rất lâu.
Còn có một lớp lịch sử nữa mà ít người biết. Trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, Động Tiên Sơn được dùng làm kho lương thực và căn cứ hoạt động cách mạng. Địa hình khuất sâu trong núi, khó phát hiện từ bên ngoài, nhiệt độ thấp giúp bảo quản lương thực, đây là nơi lý tưởng cho kháng chiến. Vậy là hang này từng là thứ gì đó rất thiết thực, rất cụ thể trong một giai đoạn lịch sử khốc liệt.
Thiên nhiên, lịch sử, tâm linh, văn hóa đa dân tộc. Động Tiên Sơn chứa đựng tất cả trong một lòng núi.
Và khi cả nhà bước qua cửa hang, nhiệt độ sẽ đổi ngay tức thì. Bên ngoài nắng gió Tây Bắc. Bên trong, tiếng suối ngầm rì rào vang lên từ bóng tối, thạch nhũ lấp lánh dưới ánh đèn, và không khí mát lạnh bao phủ từ đầu đến chân. Đó là khoảnh khắc mà triệu năm địa chất và hàng thế kỷ tâm linh cùng chào đón cả nhà.