Tuyến đường sắt răng cưa Đà Lạt - Tháp Chàm
Giữa hai thanh ray bình thường, có thêm một thanh ray thứ ba. Dọc suốt chiều dài nó là một hàng răng thép, đều tăm tắp, chi chít như răng một chiếc lược sắt khổng lồ. Đưa tay sờ vào, thép lạnh và ram ráp. Hàng răng ấy không phải để cắt. Nó để bám. Và cả một con đường sắt đã sinh ra chỉ vì nó.
Bài toán nằm ở hai con số. Ở Tháp Chàm, phía biển, đường ray cao hơn mực nước biển ba mươi hai mét. Ở Đà Lạt, giữa cao nguyên, một nghìn bốn trăm tám mươi tám mét. Giữa hai con số là hơn một nghìn bốn trăm mét mà đoàn tàu phải tự nhấc mình lên. Tám mươi tư cây số đường ray nối hai đầu ấy, chắn ngang ở giữa là hai con đèo dựng đứng, đèo Ngoạn Mục và đèo Đran.
Bánh sắt lăn trên ray sắt vốn rất trơn. Trên đường bằng, đó là ưu điểm. Nhưng con dốc trung bình ở đây tới mười hai phần trăm, nghĩa là cứ chạy hết chiều dài một sân bóng, đoàn tàu đã phải leo lên cao bằng một ngôi nhà bốn tầng. Trên cái dốc ấy, bánh sắt chỉ còn biết quay tít tại chỗ. Nó cần một chỗ để bám, và hàng răng thép ở giữa chính là chỗ ấy.
Hàng răng ấy dài tổng cộng khoảng mười sáu cây số, nhưng không liền một mạch. Nó chia làm ba khúc, tất cả đều trên chặng khó nhất, từ Krông Pha, nay quen gọi là Sông Pha, lên Đà Lạt. Ba lần núi dựng đứng lên, ba lần người ta đặt răng vào giữa. Từ Krông Pha lên Eo Gió. Từ Đran lên Trạm Hành. Từ Đa Thọ về Trại Mát.
Đặt được con đường ấy lên lưng núi mất hai mươi tư năm. Người Pháp khởi công năm một nghìn chín trăm lẻ tám. Mãi tới năm một nghìn chín trăm ba mươi hai con đường mới chạy thông suốt. Trước hết từ Tháp Chàm vào Xóm Gòn, rồi lên Sông Pha, xong năm một nghìn chín trăm mười bảy. Chặng gian nan nhất, từ Sông Pha lên Đà Lạt, làm ròng rã mười năm kể từ năm một nghìn chín trăm hai mươi hai. Đứa trẻ chào đời khi những nhát cuốc đầu tiên bổ xuống, đến ngày tàu chạy suốt cả tuyến đã thành người lớn.
Chỗ nào núi không chịu nhường thì phải mở đường xuyên qua. Trên cả tuyến, thợ đục năm cái hầm vào lòng núi. Mỗi hầm cao sáu phẩy sáu mét, cỡ một ngôi nhà hai tầng, rộng bốn phẩy sáu mét, vừa đủ cho một đoàn tàu lách qua. Có những hầm nằm ngay trên đèo Ngoạn Mục, khoét thẳng vào vách đá. Tàu chui vào, đá áp sát hai bên toa, trời tối sập xuống một lúc.
Chỗ nào núi hụt chân thì phải bắc cầu. Bốn mươi sáu cây cầu, chống trên hàng trăm trụ đá. Nhìn từ trên cao, con đường là một sợi chỉ sắt vắt qua hết khe núi này đến khe núi khác, cứ một quãng lại có một mái nhà ga. Dọc đường có hơn mười ga, từ ga phía biển tới ga trên cao nguyên.
Đường đã có răng thì phải có đầu máy biết cắn. Những cỗ máy biết leo dốc ấy ra lò ở một xưởng tại Winterthur bên Thụy Sĩ. Kiểu răng cưa dùng ở đây mang tên kỹ sư người Thụy Sĩ Roman Abt. Dưới bụng chúng có một giàn bánh răng, tách hẳn khỏi bộ bánh xe thường. Chín cỗ máy lớn hơn được đóng từ năm một nghìn chín trăm hai mươi ba, làm riêng cho chặng dốc Sông Pha lên Đà Lạt.
Đến gần chân dốc, người lái cho tàu chậm hẳn lại. Giàn bánh răng ấy từ từ ăn khớp vào hàng răng ở giữa. Từ giây phút đó, đoàn tàu không còn lăn nữa. Nó bò. Bánh răng ăn vào răng ray từng nấc, nhích cả đoàn tàu ngược lên cao nguyên. Mỗi nấc là một tiếng, đều và chậm, suốt chiều dài con dốc. Lúc xuống dốc, cũng chính bộ răng ấy níu lại, giữ cho đoàn tàu khỏi tuột đi.
Còn một cỗ máy nữa, mang số một. Nó rời xưởng năm một nghìn chín trăm mười ba, và suốt mấy chục năm sau đó nó chỉ leo núi Thụy Sĩ. Rồi tuyến núi quê nó chuyển sang chạy điện. Cỗ máy hơi nước hết việc. Năm một nghìn chín trăm bốn mươi bảy, nó được bán sang xứ Đông Dương thuộc Pháp, và nhận một ngọn núi mới. Bốn mươi ba cây số từ Sông Pha lên Đà Lạt. Leo lên, rồi bò xuống, ngày này qua ngày khác, trên một cao nguyên cách quê nó nửa vòng trái đất.
Rồi con đường dừng lại. Trong những năm chiến tranh, các chuyến tàu thưa dần rồi ngừng hẳn. Sau năm một nghìn chín trăm bảy mươi lăm, ray, tà vẹt, toa xe và đầu máy lần lượt bị tháo đi, mang về cho những tuyến khác. Hàng răng thép biến mất khỏi lưng núi, nhiều đoạn chỉ còn lại nền đường trơ đá.
Nhưng những cỗ máy biết cắn thì không mất hẳn được. Bên Thụy Sĩ, những người làm đường sắt hơi nước tìm cách mua lại chúng. Năm một nghìn chín trăm tám mươi tám, kế hoạch đưa chúng về quê thành hình. Năm một nghìn chín trăm chín mươi, ngành đường sắt Việt Nam nhượng lại sáu chiếc đầu máy răng cưa, và chúng lên đường sang Thụy Sĩ.
Đầu máy số một nằm trong xưởng Meiningen suốt hai năm. Người ta tháo nó ra từng mảnh. Rửa, chữa, thay, rồi lắp lại. Ngày mùng chín tháng sáu năm một nghìn chín trăm chín mươi ba, nó được đón trở lại tuyến núi Furka. Tám mươi tuổi, và nó lại leo núi.
Tuyến Furka chỉ chạy từ tháng sáu đến tháng mười, kéo những toa tàu cổ lên tới độ cao hai nghìn một trăm sáu mươi mét, cao hơn cả ga Đà Lạt gần bảy trăm mét nữa. Hơn bảy nghìn người tình nguyện từ Thụy Sĩ, Hà Lan, Bỉ và Đức đã góp công khôi phục con đường ấy. Một số đầu máy từng leo đèo lên Đà Lạt giờ chạy trên đó. Cắn vào hàng răng thép, rồi bò lên.
Ở Việt Nam, dấu vết cũ vẫn còn. Cầu Tân Mỹ bắc qua sông Cái Phan Rang, người quanh vùng quen gọi là cầu Đen, vẫn đứng. Ga Sông Pha và những nhà kho ở thôn Gòn giờ phủ rêu, và nhiều nhà ga cũ khác vẫn giữ được bộ khung bê tông cốt thép. Những hầm xuyên núi qua đèo Ngoạn Mục cũng còn nguyên, có hầm ngắn tới mức nhìn từ đầu này đã thấy ánh sáng đầu kia. Nền đường, mố cầu vẫn nằm đó, nhưng ray thì gần như đã bị tháo đi hết, cả thanh ray có răng ở giữa.
Và có một khúc đã sống lại. Năm một nghìn chín trăm chín mươi mốt, người ta đặt ray trở lại trên quãng ngắn từ Đà Lạt ra Trại Mát. Khúc còn chở người hôm nay dài sáu phẩy bảy cây số, và cả nhà vẫn đi hết được. Tàu dừng ở Trại Mát, đúng nơi khúc răng thứ ba ngày trước chấm dứt. Một đầu máy chạy dầu kéo bốn toa, hết chừng nửa tiếng, chậm đến mức nhìn kịp một vườn hoa, một mái nhà, một khoảng phố núi trôi qua ngoài cửa sổ.
Ở sân ga Đà Lạt hôm nay có một đầu máy hơi nước cũ đứng im, bên cạnh một đoạn ray răng cưa. Hàng răng thép vẫn đều tăm tắp, vẫn lạnh và ram ráp dưới tay. Không còn gì cắn vào chúng nữa. Nhưng mỗi năm, khi mùa tàu bên Thụy Sĩ mở lại, giàn bánh răng của đầu máy số một lại khớp vào đúng loại răng thép ấy, và một đoàn tàu lại bò lên. Còn đoạn ray ở sân ga này vẫn nằm đó, hàng răng chĩa thẳng lên trời cao nguyên, đợi.