Hầm chỉ huy De Castries
Cả nhà đang đứng trước một căn hầm dài hai mươi mét, rộng tám mét. Nhìn từ ngoài, nó không có gì đặc biệt, thấp, nằm sát mặt đất, tường phủ bao cát. Không to, không xa hoa, không hoành tráng.
Nhưng đây là nơi tám mươi năm đô hộ của Pháp ở Đông Dương kết thúc.
Hầm này là nơi làm việc của Thiếu tướng Christian de Castries, Tổng chỉ huy quân đội Pháp tại Điện Biên Phủ. Ông sống, ngủ, chỉ huy toàn bộ tập đoàn cứ điểm từ đây trong suốt năm mươi sáu ngày đêm chiến dịch. Hầm được xây bằng bê tông cốt thép, mái vòm thép cong để phân tán sóng xung kích, bên trên phủ một đến hai mét bao cát, đủ để chịu được đạn pháo trực tiếp. Bên ngoài có bốn xe tăng bảo vệ vòng gần, cộng thêm hàng lớp dây thép gai.
Trong suốt năm mươi sáu ngày, không ai vào được hầm này ngoài những người được phép.
Cho đến lúc mười bảy giờ ba mươi phút ngày bảy tháng năm năm một nghìn chín trăm năm mươi tư.
Buổi sáng hôm đó, đồi A một, cứ điểm cuối cùng bảo vệ phân khu trung tâm, đã thất thủ. Toàn bộ hệ thống phòng thủ vòng ngoài sụp đổ. Tướng de Castries và Bộ tham mưu co cụm trong hầm. Chiều đến, bộ đội ta tiến vào trung tâm. Người đến trước hầm là Tạ Quốc Luật, Chỉ huy trưởng Đại đội ba trăm sáu mươi, một chỉ huy cấp đại đội.
Ông dẫn đội bộ đội xông vào hầm. Tướng de Castries đang ngồi tại bàn làm việc.
Cả nhà hãy nhớ: người bắt sống vị Thiếu tướng chỉ huy toàn bộ tập đoàn cứ điểm không phải một tướng lĩnh cấp cao từ Hà Nội, đó là một chỉ huy đại đội đến trước. Trong hỗn loạn của giờ phút sụp đổ, ai đến trước người đó bắt. Tướng de Castries bị bắt ngay tại bàn làm việc, cùng với hai mươi sĩ quan khác trong hầm, đầu hàng không điều kiện. Ngay sau đó, lá cờ Việt Nam được kéo lên nóc hầm này và nhìn thấy trên toàn bộ cánh đồng Mường Thanh.
Chiến dịch Điện Biên Phủ kết thúc.
Bây giờ chúng ta vào bên trong. Đi cúi đầu, trần hầm thấp khoảng hai mét. Hầm chia thành bốn ngăn. Những hiện vật trong này, bàn làm việc, ghế, thiết bị thông tin, giường, được giữ nguyên như năm một nghìn chín trăm năm mươi tư. Chiếc bàn trong phòng làm việc là nơi de Castries đang ngồi khi bị bắt. Đứng trước chiếc bàn đó, cả nhà đang đứng đúng nơi diễn ra khoảnh khắc lịch sử đó.
Có một chi tiết ít người biết về căn hầm này.
Trước khi chiến dịch nổ ra, hầm de Castries đã từng đón những vị khách rất đặc biệt. Thủ tướng Pháp Joseph Laniel đến thị sát. Đại diện của Tổng thống Mỹ Eisenhower đến thị sát. Thủ tướng Anh Winston Churchill đến thị sát. Tất cả đến đây, thấy hệ thống cứ điểm vững chắc, thấy sân bay sẵn sàng, thấy mười sáu nghìn quân thiện chiến, và ra về tin rằng Điện Biên Phủ là "pháo đài bất khả xâm phạm" sẽ nghiền nát Việt Minh.
Chưa đầy sáu tháng sau, chính tại căn hầm họ từng đứng, người chỉ huy giơ tay đầu hàng.
Lịch sử có những khoảnh khắc mỉa mai như vậy, không ai có thể sắp đặt, không ai có thể viết kịch bản trước.
Hầm de Castries không lớn, không xa hoa. Nhưng đây là một trong những nơi quan trọng nhất của thế kỷ hai mươi, không chỉ với Việt Nam mà với toàn bộ phong trào giải phóng thuộc địa trên thế giới. Điện Biên Phủ là lần đầu tiên trong lịch sử hiện đại, một quân đội từ một nước thuộc địa đánh thắng hoàn toàn một cường quốc thực dân trong trận chiến quy ước. Tin tức từ căn hầm này truyền đi khắp châu Á và châu Phi, và thay đổi cách hàng chục dân tộc nhìn vào khả năng của chính mình.
Khi ra khỏi hầm, cả nhà nhìn lên bầu trời một chút. Ngay tại đây, ngày bảy tháng năm năm một nghìn chín trăm năm mươi tư, lá cờ Việt Nam được kéo lên và ai ở chiến trường Mường Thanh cũng nhìn thấy. Đó là hình ảnh kết thúc của năm mươi sáu ngày đêm, và là hình ảnh mở đầu của một chương mới.