Hanbok, bộ áo đọc được

Đứng ở một con phố Triều Tiên hồi mấy trăm năm trước, chỉ cần nhìn quần áo người đi qua là đọc được khá nhiều điều về họ.

Người mặc áo trắng: thường dân. Không phải vì họ thích màu trắng, mà vì luật lệ thời ấy hạn chế thường dân ở màu trắng, còn màu sắc thì dành cho tầng lớp trên.

Cô gái mặc áo vàng với váy đỏ: chưa lập gia đình.

Người phụ nữ mặc màu xanh lá với đỏ: đã có gia đình.

Cả một con phố như vậy là một trang giấy đầy chữ. Ai biết đọc thì biết ngay người đối diện đứng ở đâu trong xã hội, đã yên bề gia thất chưa, và có được phép mặc màu mình đang mặc hay không.

Bộ áo ấy tên là hanbok. Và trước khi nói tới tấm ảnh thứ hai, hãy xem nó gồm những gì.

Phần trên là chiếc áo jeogori, cả đàn ông lẫn đàn bà đều mặc, che tay và phần thân trên. Áo này không cài cúc. Nó được buộc lại bằng một dải vải gọi là goreum. Ban đầu goreum chỉ là cái dây buộc cho áo khỏi bung, thuần chức năng. Nhưng qua thời gian, người ta làm nó dài ra, bản rộng ra, rồi thắt thành một cái nơ lớn buông xuống trước ngực. Cái dây buộc đã biến thành thứ đẹp nhất của bộ áo.

Phần dưới của nữ là chiếc váy chima, ghép từ những khổ vải hình chữ nhật, xếp ly hoặc dún lại rồi gom vào cạp. Phần dưới của nam là chiếc quần baji, may rất rộng. Cái rộng ấy có lý do rất cụ thể: người Hàn ngồi bệt dưới sàn, nên quần phải đủ chỗ cho người ta xếp bằng mà không căng.

Chiếc quần ấy còn có một điều đáng nể: nó cũ hơn cả nhà Joseon rất nhiều. Kiểu quần baji đã có từ thời Tam Quốc trên bán đảo, tức là từ rất nhiều thế kỷ trước khi cung Gyeongbokgung được dựng lên. Có những thứ trong tủ quần áo của một dân tộc bền hơn cả các vương triều.

Khi trời lạnh thì khoác thêm chiếc áo ngoài durumagi. Tên nó nghĩa là kín khắp xung quanh, và nó đúng như tên gọi. Kiểu áo này không sinh ra ở bán đảo mà đi vào từ trang phục của các dân tộc phương bắc, rồi ở lại luôn.

Nhìn tổng thể, hanbok có một dáng rất riêng: dáng hình chuông. Trên nhỏ, dưới xòe. Dáng ấy không có sẵn từ đầu mà hình thành dần trong thời Joseon, khi cái váy mỗi lúc một rộng ra còn cái áo trên thì mỗi lúc một bó lại và ngắn đi. Tới quãng thế kỷ mười tám và mười chín, phần phồng nhất của váy dồn hẳn về quanh hông.

Kết quả là khi người mặc bước đi, phần dưới chuyển động trước, tà váy đưa qua đưa lại, còn phần trên gần như đứng yên. Nó khiến bước chân trông nhẹ hơn thực tế.

Bây giờ tới tấm ảnh thứ hai.

Con phố ấy vẫn ở Seoul, ngay bên ngoài cổng cung Gyeongbokgung, nhưng là của hôm nay.

Trên phố có hàng chục cửa hiệu cho thuê hanbok. Khách vào, chọn màu, chọn kiểu, mặc vào rồi bước ra ngoài đi bộ suốt buổi chiều. Học sinh cấp hai đi thành nhóm. Đôi vợ chồng người nước ngoài lóng ngóng với cái nơ trước ngực. Một ông bố người Việt cầm điện thoại lùi lại mấy bước để chụp cho cả nhà.

Và đây mới là chỗ hai tấm ảnh chạm vào nhau.

Bộ hanbok mà những người kia đang mặc, cái dáng ấy, cái màu ấy, phần lớn bắt nguồn từ kiểu áo của giới quý tộc và hoàng gia thời Joseon. Nghĩa là thứ mà mấy trăm năm trước một người thường dân không được phép khoác lên người, thì bây giờ bất cứ ai cũng thuê được trong mười lăm phút, với giá một bữa ăn.

Chưa hết. Từ năm hai nghìn mười ba, khách mặc trang phục truyền thống Hàn Quốc được vào cửa cung Gyeongbokgung miễn phí. Nghĩa là mặc bộ áo từng phân biệt sang hèn ấy vào, thì cánh cổng cung điện mở ra và không thu tiền.

Với người Hàn ngày nay, hanbok không còn là quần áo mặc hằng ngày. Nó dành cho những dịp trang trọng: đám cưới, lễ hội, những buổi lễ trong gia đình. Năm một nghìn chín trăm chín mươi sáu, Hàn Quốc còn lập hẳn một Ngày Hanbok để khuyến khích người ta mặc lại nó.

Cho nên nếu có dịp mặc thử một bộ, hãy để ý một chi tiết nhỏ thôi: cái nơ goreum trước ngực. Nó vốn chỉ là sợi dây buộc áo cho khỏi tuột. Cả bộ trang phục này là như vậy, phần đẹp nhất lớn lên từ phần cần thiết nhất.

Rồi thử làm lại đúng cái việc mà người ta làm ở đầu câu chuyện: đứng giữa phố và đọc màu áo của những người đi qua.

Lần này sẽ chẳng đọc ra được gì cả. Cô gái mặc áo vàng váy đỏ có thể đã có ba đứa con. Người mặc màu vua chúa có thể vừa xuống tàu điện ngầm sau ca làm. Không còn màu nào nói thay cho ai nữa.

Đó là một cách rất đẹp để một bộ trang phục cổ tiếp tục sống: bỏ hết luật lệ đi, và giữ lại cái nơ.