Phố Hàng Cá

Sáng sớm ở phố cổ Hà Nội, khi sương còn đọng trên mái ngói, người ta có thể đứng ở ngã tư nhỏ giữa phố Hàng Cá và phố Chả Cá mà nghe tiếng xe đạp lách qua hàng người mua bán. Hai cái tên, cá tươi và cá chả, đứng cạnh nhau như hai trang của cùng một cuốn sách cũ.

Theo hệ thống đặt tên phố của Thăng Long, mỗi phố Hàng là một trang sử nghề. Báo Hànộimới dẫn tài liệu địa phương ghi nhận rằng tên phố Hàng xuất hiện từ thời các phường thủ công và chợ búa hình thành quanh kinh thành, chính sản phẩm chuyên bán trở thành tên gọi. Hàng Bạc bán bạc, Hàng Gai bán gai, Hàng Mã bán hàng giấy. Hàng Cá bán cá.

Phố Hàng Cá thuộc phường Hàng Đào, quận Hoàn Kiếm. Theo Báo Nhân Dân, phố giao cắt với phố Chả Cá, con phố lân cận nổi tiếng với món chả cá Lã Vọng. Hai phố này cùng nằm trong vùng phố cổ từng gần bờ sông Tô Lịch. Tài liệu Báo Hànộimới cho biết sông Tô Lịch xưa chảy qua rìa phía tây khu phố Hàng, có bến thuyền nơi hàng hóa và cá tươi từ các làng chài ven sông được đưa lên bán. Khu Hàng Cân, Hàng Cá, Chả Cá nằm trong vùng bến sông đó, nơi người bán cá và người chế biến cá tụ lại thành phố nghề.

Khi người Pháp tiến hành quy hoạch Hà Nội vào cuối thế kỷ mười chín, sông Tô Lịch đoạn qua khu phố cổ bị lấp dần. Bến thuyền không còn. Cá tươi không còn đến bằng đường sông. Nghề bán cá trên phố Hàng Cá theo đó lùi dần. Tên phố ở lại, nghề phố ra đi, một kịch bản lặp lại ở nhiều phố Hàng khác trong suốt một thế kỷ đô thị hóa.

Báo Nhân Dân ghi nhận Hà Nội hiện còn khoảng năm mươi phố mang tên bắt đầu bằng chữ Hàng, trong số đó nhiều phố đã mất đi nghề gốc của mình. Phố Hàng Gạo nay là Đồng Xuân, phố Hàng Sơn nay là Chả Cá, đổi tên theo nghề mới. Phố Hàng Cá giữ nguyên tên cũ nhưng nghề xưa nay ít còn dấu tích.

Ngày nay phố Hàng Cá ngắn và yên tĩnh hơn nhiều con phố lân cận. Cả nhà đi bộ qua đây sẽ thấy những ngôi nhà ống mặt tiền hẹp, kiểu nhà đặc trưng của phố cổ Hà Nội từ thời Pháp thuộc, mỗi nhà như một lát mỏng ghép kề nhau. Phố Chả Cá ngay bên cạnh vẫn còn vài nhà hàng chả cá lâu đời, gợi nhớ mối liên hệ xưa giữa hai con phố.

Giá trị của Phố Hàng Cá nằm ở chính tên gọi của nó, bằng chứng rằng Thăng Long xưa là một đô thị sống động bên sông, nơi từng loại hàng hóa có phố riêng, từng nghề có địa chỉ riêng. Đọc tên phố là đọc một trang kinh tế của kinh thành nghìn năm.

Bước qua ngã tư Hàng Cá và Chả Cá, dừng lại một chút nhìn hai tên phố cạnh nhau. Không cần biển chỉ dẫn, không cần thuyết minh. Hai cái tên ấy đã kể đủ câu chuyện về một Thăng Long từng sống nhờ sông, từng gọi tên từng gánh hàng trên từng góc phố.