Phố Hàng Cân

Nếu cả nhà đi từ đầu phố Lãn Ông hay Chả Cá xuống hướng Lương Văn Can, sẽ có một khoảnh khắc bước qua một đoạn phố ngắn chỉ hơn một trăm mét, đó là Hàng Cân. Phố không có gì nổi bật để nhìn từ xa. Nhưng nếu biết tầng lịch sử bên dưới cái tên, khoảnh khắc đó trở nên khác hẳn.

Tên đầu tiên của phố này là Hàng Sơn, không phải Hàng Cân.

Theo tài liệu Di tích lịch sử - Văn hoá Hà Nội, ngày xưa sông Tô Lịch còn chảy qua khu vực phố cổ, và thuyền từ vùng Phú Thọ thường xuôi dòng chở sơn ta, sơn mài về Thăng Long bán. Bến đỗ của những chuyến thuyền đó nằm chính tại đoạn phố này. Từ đó, hai bên bờ hình thành nên các gian hàng buôn bán sơn. Tên Hàng Sơn ra đời.

Rồi sông Tô Lịch bị lấp dần. Những chuyến thuyền sơn chuyển sang neo ở bến Cầu Gỗ, Hàng Bè và Hàng Dầu phía gần hồ Hoàn Kiếm hơn. Khu phố Hàng Sơn mất đi dòng sản phẩm quen thuộc. Khoảng trống đó được lấp bởi một nghề khác: bán cân, bán thước, bán đồ đo lường.

Từ đó phố đổi tên thành Hàng Cân. Người Pháp khi đặt lại tên phố vào cuối thế kỷ mười chín đã gọi là Rue des Balances — nghĩa là phố Đo Cân, tên Pháp và tên Việt trùng nhau về nghĩa, điều khá hiếm trong khu phố cổ.

Tuy nhiên, nghề làm cân truyền thống không tồn tại được lâu. Theo tài liệu về phố cổ Hà Nội, vào thập niên một nghìn chín trăm bốn mươi, khi cân sắt và cân nhập khẩu từ nước ngoài tràn vào thị trường với giá rẻ hơn và độ chính xác cao hơn, các hàng cân thủ công địa phương không cạnh tranh được và lần lượt đóng cửa. Phố Hàng Cân giữ tên nhưng mất nghề.

Đó là câu chuyện của nhiều con phố trong khu ba mươi sáu phố phường. Cái tên là lớp trầm tích văn hóa cuối cùng còn lại, sau khi nghề đã đi.

Điều đặc biệt của Hàng Cân là ở số tám trong phố còn giữ được đình Đông Môn. Ngôi đình nhỏ này là dấu tích của làng Hữu Đông Môn, một trong những làng cổ từng tồn tại trên mảnh đất này trước khi khu phố thương mại hình thành. Cả nhà ghé qua sẽ thấy một cổng đình khiêm tốn nằm sát giữa những ngôi nhà phố. Đây không phải di tích lớn với sân rộng mái cao như nhiều đình khác, mà là một không gian nhỏ, yên, nằm xen giữa nhịp phố bận rộn.

Hàng Cân hôm nay dài một trăm lẻ bốn mét, thuộc phường Hàng Đào, quận Hoàn Kiếm. Phố không có nghề đặc thù nổi bật. Nhưng tên gọi kể lại một dòng chảy thương mại gắn với sông, với thuyền, với nghề thủ công từng nuôi sống cả con phố — rồi lặng lẽ rời đi khi dòng sông bị lấp và hàng ngoại tràn vào.

Khi đi qua, cả nhà có thể dừng trước đình Đông Môn một chút — nhìn vào tấm biển nhỏ và hình dung rằng tên đình đó cũ hơn nhiều so với tên con phố này. Đó là cách phố cổ Hà Nội kể chuyện: không bằng bảng hiệu lớn, mà bằng những chi tiết nhỏ khiêm tốn giữa nhịp sống thường ngày.