Phố Hàng Da
Giữa trưa, tiếng còi xe vang lên từ ngã tư Hàng Bông. Phía bên kia, con phố hai trăm bốn mươi mét kéo thẳng về phố Đường Thành lặng hơn, ít biển hiệu hơn, như một đoạn phố cổ đang ngồi suy nghĩ về mình. Đây là phố Hàng Da, một trong những phố ngắn và ít được nhắc đến nhất, nhưng lại mang tên một nghề gắn với sinh kế đồng bằng Bắc Bộ từ nhiều thế kỷ trước.
Theo Người Hà Nội, phố dài hai trăm bốn mươi mét, rộng tám mét, nối từ phố Đường Thành ở phía bắc đến phố Hàng Bông ở phía nam, thuộc phường Cửa Đông, quận Hoàn Kiếm. Phố nguyên thuộc đất thôn Yên Nội, tổng Tiền Túc, sau đổi là tổng Thuận Mỹ, huyện Thọ Xương, những địa danh hành chính thời Lê và đầu Nguyễn mà nay chỉ còn trong sử sách và ký ức phố cổ.
Tên phố nói thẳng nghề gốc. Theo Người Hà Nội, ngày trước phố có bán các loại da trâu, da bò đã thuộc. Nghề thuộc da không diễn ra trên phố mà ở các xưởng ngoài thành, thường đặt gần những bãi cỏ rộng để phơi. Da sau khi thuộc xong được chuyển về các kho trên phố Hàng Da để bán sỉ cho thợ thủ công làm giày, túi, yên ngựa và các đồ dùng bằng da khác. Phố đóng vai trò trung chuyển, nối xưởng sản xuất ngoại thành với các phố thợ trong lõi phố cổ.
Thời Pháp thuộc, người Pháp đặt tên phố là rue des Cuirs, nghĩa đen là phố Da, phản ánh đúng nghề đang buôn bán tại đây. Đến năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm, phố lấy lại tên tiếng Việt là phố Hàng Da và tên đó giữ nguyên đến hôm nay.
Gắn liền với phố là chợ Hàng Da. Theo Người Hà Nội, thuở đầu đây chỉ là chợ nhỏ kiểu chợ làng bán thực phẩm tươi và hàng khô. Cấu trúc chợ được xây dựng bài bản hơn vào khoảng những năm một nghìn chín trăm ba mươi bảy đến một nghìn chín trăm ba mươi tám. Trong nhiều thập kỷ sau đó, chợ Hàng Da trở thành một điểm mua sắm quen thuộc của người dân quận Hoàn Kiếm, đặc biệt là hàng vải vóc và đồ may mặc, vốn tập trung quanh khu phố gần Hàng Bông và Cửa Nam.
Tuy nhiên, theo Báo Nhân Dân, sau khi được cải tạo và xây dựng lại theo mô hình trung tâm thương mại kết hợp chợ dân sinh hiện đại, chợ Hàng Da rơi vào tình trạng hoạt động kém hiệu quả. Thiết kế đưa các gian hàng xuống tầng hầm khiến việc đi lại mua sắm kém thuận tiện. Người dân dần quen mua thực phẩm và hàng tươi sống ở các chợ cóc tự phát quanh khu vực hơn là vào bên trong tòa nhà mới. Báo Nhân Dân ghi nhận chợ Hàng Da là một trong những ví dụ về sự chuyển đổi chợ truyền thống chưa tìm được mô hình phù hợp.
Với cả nhà, tên phố và tên chợ Hàng Da hôm nay vẫn là một lớp ký ức đô thị đáng trân trọng. Một con phố mang tên nghề da thuộc từ thời phố cổ còn là mạng lưới thủ công; một ngôi chợ từng đông đúc suốt nửa thế kỷ rồi đứng trước bài toán đô thị hóa mà nhiều chợ truyền thống Hà Nội đang phải đối mặt. Khi đi qua phố Hàng Da, hãy nhìn tên đường trên biển xanh, đó là dấu tích đơn giản nhất nhưng bền lâu nhất của một nghề đã từng nuôi sống cả một trục phố.