Phố Hàng Nón

Buổi sáng ở phố Hàng Nón, ánh nắng xiên qua vành nón lá nghiêng trên giá tre, rọi xuống mặt phố thành từng vệt sáng mỏng như nan. Không có tiếng búa, không có tiếng thoi. Chỉ có lá, tre, và bàn tay người thợ nón ngồi cặm cụi giữa phố chợ Thăng Long. Đó là hình ảnh cả nhà có thể gặp ở đây từ nhiều thế kỷ trước.

Phố Hàng Nón dài hai trăm mười sáu mét, rộng sáu mét, chạy từ phố Hàng Quạt đến phố Đường Thành, cắt ngang qua phố Hàng Điếu, thuộc phường Hàng Gai, quận Hoàn Kiếm. Đây là một trong những con phố ngắn nhất của khu phố cổ, nhưng tên phố lại gọi trúng nghề từng nuôi sống cả khu vực.

Trước khi người Pháp đặt chân vào Hà Nội, vùng đất này là thôn Yên Nội thuộc tổng Thuận Mỹ, huyện Thọ Xương. Khi Pháp lập bản đồ, họ ghi phố là rue des Chapeaux, tức phố Nón. Đó là cách người ngoài đặt tên theo nghề nhìn thấy ngay trên đường. Năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm, Hà Nội đổi tên phần lớn phố sang tiếng Việt; Hàng Nón được giữ lại nguyên vẹn vì tên đã đúng, không cần dịch lại.

Phố bán đủ loại nón cho mọi tầng lớp. Có nón lá già, loại nón thường của người dân làm đồng, mỏng nhẹ che mưa che nắng. Có nón ba tầm, vành sâu hơn, quen với phụ nữ đồng bằng. Có nón Nghệ với đường kính gần một mét, kèm dây tua rua, dùng trong hội hè. Có nón lính đỉnh bịt đồng cho binh sĩ. Có nón lông đen và nón lông trắng chỉ dành cho quan lại trong triều. Một con phố nhỏ mà chứa cả một hệ thống cấp bậc xã hội được đội lên đầu.

Hàng trên phố không phải tất cả đều tự làm. Phần lớn nón lá được đưa vào từ các làng nghề quanh kinh thành. Trong số đó, làng Chuông, nay thuộc xã Phương Trung, huyện Thanh Oai, Hà Nội, là nguồn quan trọng. Làng Chuông có nghề làm nón lá đã hơn ba trăm năm. Nghề truyền qua nhiều thế hệ trong gia đình, mỗi chiếc nón qua mười sáu lớp vành tre, từng mũi kim khâu trên lá buông. Nón Chuông đã được Cục Sở hữu trí tuệ cấp nhãn hiệu tập thể, ghi nhận thương hiệu của cả cộng đồng làng nghề.

Mạch nối giữa phố Hàng Nón trong lòng phố cổ và làng Chuông ở ngoại thành là mạch nối kinh tế và văn hóa đã bền suốt nhiều thế kỷ. Hàng Nón là cửa ngõ đô thị, nơi nón từ làng vào phố, từ phố ra tay người mua. Không có con phố này, nhiều làng nghề quanh Thăng Long khó có nơi tiêu thụ. Không có làng nghề như Chuông, phố Hàng Nón chỉ còn cái tên rỗng.

Hôm nay đi dọc phố Hàng Nón, cả nhà sẽ không thấy nón. Các cửa hàng giày dép, vải thêu, đồ nhôm đã thay chỗ. Đây là chuyện bình thường với nhiều phố Hàng, nghề cũ nhường lại khi nhu cầu đô thị thay đổi.

Muốn thấy dấu tích sống của nghề nón, cả nhà có thể đi thêm chừng ba mươi cây số về phía tây nam đến làng Chuông. Phiên chợ nón Chuông họp sáu lần mỗi tháng theo lịch âm vào các ngày mùng bốn, mùng mười, mười bốn, hai mươi, hai mươi tư và ba mươi. Nghệ nhân bày nón trên chiếu, người mua đội thử, trao đổi rồi mang về. Vòng quay từ làng ra phố và ngược lại vẫn tiếp tục, chỉ điểm đến đổi khác.

Phố Hàng Nón là một lát cắt nhỏ của cách người Hà Nội cũ tổ chức cuộc sống: mỗi nghề một phố, mỗi phố một nguồn hàng từ làng vào thành. Cái tên Hàng Nón vẫn còn đó trên biển phố, như một sợi chỉ mỏng nối phố cổ với tiếng lá tre và mùi nước luộc lá buông năm xưa.