Phố Hàng Gà
Cái tên Hàng Gà không xuất hiện ngay từ đầu.
Mảnh đất con phố này đứng trên từng là địa phận làng Tân Khai, thuộc tổng Tiền Túc, huyện Thọ Xương. Khi phố được lập vào đầu thời Nguyễn, tên hành chính là Phố Tân Khai, theo đúng tên làng. Thực ra đây là cách đặt tên phổ biến trong giai đoạn đó: phố mang tên đất, chưa mang tên nghề.
Nhưng người dân trong phố không gọi theo tên hành chính.
Phần phố phía trên, giao với Hàng Cót, có nhiều hàng bán gà và gia cầm. Chợ họp buổi sáng. Tiếng gà cục tác. Người mua kẻ bán đứng chen nhau giữa lồng gà chất thành hàng. Dần dần cái tên Hàng Gà lan ra từ đây. Còn phần phố phía dưới, gần Bát Đàn và Cửa Đông, nhiều hàng bán thuốc bắc và thuốc nam hơn, người gọi là phố Thuốc Nam.
Vậy là một con phố, hai tên dân gian, một tên hành chính, đó là thực trạng của nhiều phố trong khu ba mươi sáu phố phường trước khi hệ thống đặt tên được thống nhất.
Rồi người Pháp đến và đặt lại tên một lần nữa.
Theo tài liệu Di tích lịch sử - Văn hoá Hà Nội, trong thời kỳ Pháp thuộc, phố được gọi là Rue de Tien Tsin, đặt theo tên Thiên Tân, thành phố Trung Quốc nơi ký kết Hiệp ước Thiên Tân năm một nghìn tám trăm tám mươi lăm giữa Pháp và triều đình Mãn Thanh. Hiệp ước đó xác nhận quyền kiểm soát của Pháp tại Bắc Kỳ. Đặt tên phố theo hiệp ước là cách người Pháp đánh dấu sự kiện lịch sử vào địa lý đô thị. Nhưng người Hà Nội vẫn tiếp tục gọi là Hàng Gà.
Đến năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm, sau khi Nhật đảo chính Pháp và Hà Nội tổ chức lại tên phố, tên Hàng Gà được chính thức công nhận và giữ đến hôm nay.
Trong phố còn chùa Tân Khai, tên chùa trùng với tên làng cũ. Theo tài liệu, chùa xây dựng vào năm Minh Mạng thứ ba, tức năm một nghìn tám trăm hai mươi hai, cùng năm làng Tân Khai được thành lập theo bia ký ghi nhận. Chùa nhỏ, không phải điểm tham quan lớn, nhưng là một trong những công trình giữ lại ký ức mảnh đất này từ thời lập làng.
Báo Nhân Dân khi viết về các phố Hàng Hà Nội đã mô tả Hàng Gà một thời là nơi họp chợ chiều chớp nhoáng với rau cỏ, cá tươi và gia cầm, một nhịp chợ cóc mang mùi của phố phường thị dân. Chợ như thế không còn nữa. Nhưng cái tên thì còn, gắn với một lớp ký ức về việc đô thị hóa không xóa sạch mà chỉ dịch chuyển.
Phố Hàng Gà hôm nay nhộn nhịp theo nhịp phố cổ Hoàn Kiếm. Và chùa Tân Khai vẫn đứng đó, mang tên ngôi làng đã mất từ lâu. Đằng sau cái tên bình thường của một con phố đôi khi là nhiều lớp lịch sử chồng lên nhau: tên làng, tên chợ, tên hiệp ước ngoại giao. Rồi tên dân gian tự nhiên nhất cuối cùng thắng thế.