Phố Hàng Gà

Ở đầu phía bắc phố Hàng Gà, chỗ con phố gặp Hàng Cót ngay ngã tư Hàng Mã, ngày xưa có những ngôi nhà rất lạ. Bước qua cánh cửa là lạc vào cả một chợ gà vịt thu nhỏ, không phải ở một trang trại ngoài đồng, mà ngay giữa lòng phố cổ Hà Nội.

Những nhà buôn gia cầm ở đây không bày hàng ra mặt đường. Họ bán ngay trong nhà, với những chiếc lồng to, mỗi lồng nhốt chừng năm sáu chục con. Trong lồng có gà, có vịt, có ngan, có ngỗng, có cả gà tây và chim bồ câu. Tiếng gà, tiếng vịt, tiếng ngỗng, tiếng bồ câu gù, hẳn đã trộn vào nhau sau những cánh cửa nhà.

Khách quen tự tìm đến tận nhà để chọn. Có nhà xách gà vịt ra chợ ở Cửa Đông, ngay gần đấy. Có người mang đi bán rong khắp các phố, đến tận những nhà và những tiệm ăn vốn là khách quen. Cái tên Hàng Gà lớn lên từ chính những ngôi nhà rộn tiếng gia cầm như thế.

Thế nhưng trên giấy tờ, con phố ban đầu không hề tên là Hàng Gà. Đất ở đây vốn thuộc thôn Tân Lập, Tân Khai, tổng Tiền Túc, huyện Thọ Xương cũ. Thôn Tân Khai được lập năm Minh Mạng thứ ba, tức năm một nghìn tám trăm hai mươi hai, trên một khoảng đất hoang ven bức tường phía đông của tòa thành cũ đời Lê. Con đường đi qua đất thôn, nối khu Cửa Bắc xuống chợ Đông Thành, nên đầu thời Nguyễn, giấy tờ hành chính ghi là phố Tân Khai. Phố mang tên làng, chưa mang tên nghề.

Giờ mình thử men theo con phố đi về phía nam. Phố Hàng Gà chỉ dài hơn hai trăm mét một chút. Hai bên là những ngôi nhà ống hẹp bề ngang, kiểu cũ, mái thấp, có nhà một tầng, có nhà chen thêm gác xép. Qua chỗ giáp phố Lò Rèn, con phố cắt ngang Hàng Vải, rồi tới chỗ gặp nhau của Hàng Phèn, Nhà Hỏa và Cửa Đông.

Từ đây trở xuống, con phố như đổi sang một nghề khác hẳn. Quãng từ Nhà Hỏa đến phố Bát Đàn xưa có nhiều nhà bán thuốc Nam. Cửa hàng thuốc rất giản dị: ngay sát cửa bày những chiếc thúng đựng các vị thuốc làm ra trong nước, xen vài vị thuốc nhập từ Trung Quốc còn chưa bào chế.

Có khách ở tỉnh xa về, đưa đơn nhờ cân thuốc hộ. Người bán nhận đơn, lên Hàng Buồm hoặc phố Phúc Kiến cân đủ thuốc, rồi mang về giao cho khách. Trong phố còn có những hiệu đông y, nơi thầy thuốc bắt mạch, bốc thuốc. Thế là dân gian gọi đoạn dưới, giáp Bát Đàn và Cửa Đông, là phố Thuốc Nam, còn đoạn trên, nối với Hàng Cót, vẫn là phố Hàng Gà. Một con đường, hai tên gọi dân gian, thêm một tên trên giấy.

Ở quãng phố gần Hàng Vải, có một cổng phụ dẫn vào chùa Tân Khai. Cổng chính của chùa mở ra phố Hàng Vải, đi chung lối với đình Tân Khai. Trên cổng đắp bốn chữ Hán, Tân Khai linh tự, nghĩa là chùa thiêng Tân Khai.

Chùa được dựng đúng vào năm thôn ra đời. Nhưng từ lâu, người trong phố lại quen gọi bằng một cái tên khác: chùa Thái Cam. Cái tên ấy đến từ một cái giếng cổ có nước rất thơm, rất ngọt, gọi là giếng Thái Cam. Nước giếng ngon đến mức đặt luôn tên cho cả ngôi chùa.

Ngôi chùa từng bị lửa thiêu vào năm một nghìn tám trăm hai mươi tám và năm một nghìn tám trăm ba mươi bảy. Dáng chùa hôm nay là kết quả của lần trùng tu năm một nghìn chín trăm năm mươi tư. Chùa thờ Phật, thờ Thánh Mẫu, và thờ cả Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn. Năm một nghìn chín trăm chín mươi, chùa được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật.

Câu chuyện về cái tên còn rẽ sang một ngả bất ngờ. Thời Pháp thuộc, cả Hàng Gà và Thuốc Nam được gộp chung dưới một tên Tây: Rue de Tien Tsin. Tien Tsin là cách viết cũ của Thiên Tân, một thành phố ven biển phía bắc Trung Quốc. Tên phố đặt ra để ghi nhớ hiệp ước Thiên Tân mà Pháp ký với nhà Thanh năm một nghìn tám trăm tám mươi lăm. Người Hà Nội gọi theo kiểu của mình là phố Thiên Tân, có khi còn gọi là phố Tiên Sinh. Các bạn nhỏ nghe có thấy vui tai không, một con phố đầy gà vịt mà lại mang tên như một ông thầy đồ.

Mặc cho tên trên giấy đổi tới đổi lui, người Hà Nội vẫn cứ gọi là phố Hàng Gà Cửa Đông. Bởi nhiều người vẫn đem gà vịt đến bán trước Cửa Đông. Và cũng để khỏi nhầm với Dốc Hàng Gà, chỗ chợ Hôm, nay là đầu phố Huế. Thì ra Hà Nội từng có tới hai chỗ mang tên Hàng Gà. Đến năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm, cái tên dân gian ấy mới chính thức thành tên phố, và giữ cho tới hôm nay.

Thật ra, những lồng gà đã vắng dần từ trước đó. Sau năm một nghìn chín trăm hai mươi, nghề buôn thuốc Nam lụi tàn, còn việc buôn gia cầm thôi bày ở phố mà dồn vào chợ. Suốt mấy chục năm, con phố hẹp này có một tuyến xe điện chạy qua, lên Hàng Cót, rẽ sang Quán Thánh để đi Thụy Khuê và chợ Bưởi. Những năm một nghìn chín trăm sáu mươi, Xưởng bánh kẹo Hà Nội còn đặt ngay trên mặt bằng một cửa hàng cũ trong phố.

Giờ thì xe điện đã thôi chạy. Nhưng Hàng Gà vẫn là một trong vài trục đường quan trọng theo hướng bắc nam, lúc nào cũng đông người qua lại.

Những thúng thuốc Nam bày sát cửa ở cuối phố, phía Bát Đàn, đã không còn. Những lồng gà năm xưa cũng đã đi đâu mất. Chỉ có chùa Thái Cam vẫn ở đó, sau cánh cổng phụ, lặng im giữ cái tên của ngôi làng đã lập nên nó. Hai bên tiền đường, mười ba tấm bia đá đứng lặng, giữ lại lịch sử ngôi chùa và từng lần chùa được sửa sang, từ năm thôn Tân Khai mới lập trên khoảng đất hoang ven tường thành cũ.