Phố Hàng Vải

Mùi vải mới và màu nhuộm nâu. Đó là hai thứ mà người đi chợ vải Hà Nội xưa nhớ mãi khi bước vào phố Hàng Vải. Những tấm vải thâm — vải nhuộm nâu khổ hẹp, dệt thủ công — xếp thành chồng trong các hàng dọc phố, chờ tay người mua lật thử. Hôm nay, theo Báo Người Hà Nội, phố dài hai trăm ba mươi sáu mét chạy từ phố Thuốc Bắc đến phố Phùng Hưng trong lòng quận Hoàn Kiếm, nghề bán vải đã không còn, nhưng tên phố vẫn giữ nguyên ký ức nghề xưa.

Theo Báo Người Hà Nội, phố nguyên thuộc đất hai làng cũ: làng Đông Thành ở nửa phía đông và làng Tân Khai ở nửa phía tây, đều thuộc tổng Tiền Túc, huyện Thọ Xương thời phong kiến. Đây không phải một con phố lớn mà là một đoạn phố xưa thuộc vùng hàng hóa dệt may nằm sâu trong khu phố cổ, nơi người dân đồng bằng Bắc Bộ từ khắp nơi đổ về mua sắm.

Tên gọi Hàng Vải đến từ chính nghề của phố. Báo Người Hà Nội cho biết đoạn đông phố — đất làng Đông Thành — tập trung các hàng bán vải thâm: vải nhuộm nâu khổ hẹp dệt từ khung cửi thủ công, có khi gọi là Hàng Vải Thâm để phân biệt với đoạn phố kề bên từng bán vải trắng. Vải thâm là loại vải phổ thông nhất của người Hà Nội thời trước: bền, thấm mồ hôi, dùng may áo dài thâm cho người lớn và quần áo mùa lạnh cho cả nhà. Màu nâu trầm của vải thâm từng là màu sắc quen thuộc trên những con phố đông người của kinh thành Thăng Long.

Hàng Vải không đứng một mình trong vùng buôn bán vải sợi của phố cổ. Phố nằm không xa Hàng Da ở phía nam và Hàng Bông ở phía đông, tạo thành một tuyến cung ứng hàng dệt may liên hoàn: da thuộc và nguyên liệu thô ở Hàng Da, bông gòn và chăn đệm nhồi bông ở Hàng Bông, vải thâm và vải màu ở Hàng Vải. Người mua có thể đi một vòng ngắn trong phố cổ mà sắm đủ mọi thứ cần thiết cho cả nhà qua mùa đông.

Thời Pháp thuộc, con phố mang tên rue des Etoffes — nghĩa là phố vải. Người Pháp đặt tên theo đúng nghề đang hiện diện, không thêm bớt. Đến năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm, phố lấy lại tên tiếng Việt là phố Hàng Vải. Tên mới và tên cũ cùng nói một điều: đây là phố bán vải.

Nghề vải rút dần ra khỏi Hàng Vải theo nhiều thập kỷ. Vải công nghiệp, xưởng dệt cơ giới và chợ vải tập trung ở các nơi khác dần thay thế vai trò của những cửa hàng vải nhỏ trong phố cổ. Nhịp sống thương mại phố thay đổi theo từng thế hệ người kinh doanh.

Điều còn lại trên phố Hàng Vải hôm nay không phải là vải mà là hai ngôi đình cổ. Theo Báo Người Hà Nội, Đình Hàng Vải ở số chín trên phố thờ Huyền Thiên Trấn Võ, vị thần trấn Bắc của kinh thành. Đình Tân Khai ở số bốn mươi bốn là dấu tích của làng Tân Khai xưa. Hai ngôi đình là những chứng nhân lặng lẽ của cả quá trình: từ khi phố còn là đất làng, qua thời buôn bán vải thâm nhộn nhịp, đến hôm nay khi phố cổ đã sang một nhịp sống khác.

Khi cả nhà đi qua Hàng Vải, hãy dừng lại trước cổng đình một lúc. Mái ngói rêu phong, khoảng sân nhỏ thoáng mát, mùi hương trầm quen thuộc. Đứng ở đó, cả nhà đang đứng trên nền đất của làng Tân Khai nghìn năm trước, nơi người dân từng dệt vải thâm giao cho thương nhân đưa về kinh thành. Phố đổi thay, nghề vải không còn, mà tên phố vẫn giữ nguyên, như một sợi chỉ thâm mảnh nối hai đầu thời gian.