Hồ Hoàn Kiếm và Đền Ngọc Sơn
Người Hà Nội nào cũng thuộc câu chuyện này, vậy mà nghe lại vẫn thấy hay.
Năm một nghìn bốn trăm hai mươi tám, vua Lê Thái Tổ vừa đánh thắng quân Minh, giải phóng đất nước sau hai mươi năm bị đô hộ. Một hôm vua đi thuyền trên một cái hồ ở Thăng Long. Đang đi thì có con rùa khổng lồ nổi lên từ đáy hồ. Vua rút gươm báu ra. Rùa đớp lấy và lặn xuống nước. Hồ từ đó mang tên Hoàn Kiếm, tức là Trả Gươm. Người Hà Nội còn gọi giản dị là hồ Gươm.
Đây là truyền thuyết. Không ai biết có thật hay không. Nhưng truyền thuyết này đã được kể từ thế kỷ mười lăm đến hôm nay, gần sáu trăm năm. Và cái hồ đó, hôm nay cả nhà đang đứng bên bờ.
Hồ Hoàn Kiếm không phải là hồ nhân tạo. Đây là vết tích của một khúc sông Hồng cũ, đoạn sông cong bị tách ra khi sông đổi dòng hàng nghìn năm trước. Cái mà người ta gọi là hồ, thực ra là một khúc sông chết. Hồ rộng hơn một trăm mười lăm nghìn mét vuông, tương đương khoảng mười lăm sân bóng đá. Năm hai nghìn không trăm mười ba, Thủ tướng Chính phủ xếp hồ Hoàn Kiếm cùng đền Ngọc Sơn và khu tưởng niệm vua Lê vào danh mục Di tích quốc gia đặc biệt.
Ngoài tên Hoàn Kiếm, hồ còn từng có những tên khác: hồ Lục Thuỷ, vì nước hồ có màu xanh đậm, và hồ Tả Vọng. Dù mang tên nào, hồ này đã có từ rất lâu trước khi có truyền thuyết nhà Lê.
Từ bờ đông nhìn ra xa sẽ thấy Tháp Rùa đứng trơ trên một gò đất nhô lên giữa hồ. Tháp này không cổ như nhiều người nghĩ, xây vào khoảng năm một nghìn tám trăm tám mươi tư đến một nghìn tám trăm tám mươi sáu, tức là cuối thế kỷ mười chín. Gạch, bốn tầng, năm cửa vòm hình cuốn. Nó được xây trên một gò đất, và theo truyền thuyết, chính gò này là nơi rùa hồ Gươm thường bò lên đẻ trứng.
Đền Ngọc Sơn nằm trên đảo Ngọc ở phía bắc hồ. Để vào đền, khách đi qua Tháp Bút, qua Đài Nghiên, bước lên cây cầu đỏ, rồi qua cổng Đắc Nguyệt lâu. Cây cầu tên là Thê Húc, nghĩa là nơi đậu ánh sáng mặt trời ban mai. Cầu dài bốn mươi lăm mét, có mười lăm nhịp, sơn đỏ son, dáng cong như cầu vồng. Đây là một trong những hình ảnh được chụp nhiều nhất Hà Nội.
Nhưng trước khi qua cầu, hãy dừng lại ở Tháp Bút. Cả nhà nhìn lên thân tháp sẽ thấy ba chữ Hán lớn. Đó là "Tả Thanh Thiên", Viết Lên Trời Xanh. Tháp này do danh sĩ Nguyễn Văn Siêu cho dựng năm một nghìn tám trăm sáu mươi lăm, khi ông đứng ra trùng tu toàn bộ đền Ngọc Sơn. Nguyễn Văn Siêu là một trong những trí thức lớn nhất Hà Nội thế kỷ mười chín, nổi tiếng với chí khí của kẻ sĩ, người học hành không chỉ để làm quan mà còn để viết lên trời xanh. Ngay bên cạnh Tháp Bút là Đài Nghiên, khối đá hình quả đào tượng trưng cho nghiên mực. Bút và nghiên đặt cạnh nhau, biểu tượng của đạo học.
Đền Ngọc Sơn thờ hai nhân vật trung tâm. Đức Thánh Trần, tức Trần Hưng Đạo, người hai lần chỉ huy quân dân nhà Trần đánh thắng quân Nguyên Mông, đại diện cho tinh thần yêu nước và bảo vệ đất nước. Và Văn Xương Đế Quân, vị thần khoa cử và văn chương trong tín ngưỡng Đạo giáo, đại diện cho tinh thần hiếu học. Võ và Văn cùng thờ trong một đền. Đây là tinh thần của người Hà Nội xưa.
Nhưng điều nhiều khách ấn tượng nhất khi vào đền không phải là tượng thờ, mà là gian trưng bày ở bên cạnh. Tại đó có tiêu bản của hai cụ rùa hồ Gươm.
Tiêu bản đầu tiên là cụ rùa chết năm một nghìn chín trăm sáu mươi bảy, dài khoảng hai phẩy một mét, nặng khoảng hai trăm năm mươi ký. Tiêu bản thứ hai là cụ rùa chết ngày mười chín tháng một năm hai nghìn không trăm mười sáu, cá thể cuối cùng được biết đến tại hồ Hoàn Kiếm.
Loài rùa này có tên khoa học là Rafetus swinhoei, một trong những loài rùa nước ngọt lớn nhất và nguy cấp nhất thế giới. Khi cụ rùa cuối cùng ở hồ Hoàn Kiếm mất đi, cả thành phố Hà Nội như lặng đi trong một ngày. Không phải vì mê tín, mà vì người ta hiểu rằng mình đã mất đi điều gì đó không thể lấy lại.
Truyền thuyết về rùa vàng trả gươm đã sống gần sáu trăm năm. Những con rùa thật ở hồ đã sống hàng trăm năm nữa sau đó. Và giờ chỉ còn tiêu bản trong gian trưng bày, nhắc nhớ về những cụ rùa từng sống giữa lòng Hà Nội.
Bên bờ tây hồ là Khu tưởng niệm vua Lê. Tượng đồng vua Lê Thái Tổ cao một phẩy hai mét đứng nhìn ra hồ. Chính là vị vua trong truyền thuyết trả gươm. Người đã khai mở một triều đại kéo dài hơn ba thế kỷ rưỡi, và để lại cho Hà Nội cái tên hồ Gươm mà người Việt dùng đến tận hôm nay.