Hồ Hoàn Kiếm và Đền Ngọc Sơn
Có một câu chuyện mà người Hà Nội nào cũng biết, nhưng nghe lại vẫn thấy hay.
Năm một nghìn bốn trăm hai mươi tám, vua Lê Thái Tổ vừa đánh thắng quân Minh, giải phóng đất nước sau hai mươi năm bị đô hộ. Một hôm vua đi thuyền trên một cái hồ ở Thăng Long. Đang đi thì có con rùa khổng lồ nổi lên từ đáy hồ. Vua rút gươm báu ra. Rùa đớp lấy và lặn xuống nước. Hồ từ đó mang tên Hoàn Kiếm, tức là Trả Gươm. Người Hà Nội còn gọi giản dị là hồ Gươm.
Đây là truyền thuyết. Không ai biết có thật hay không. Nhưng truyền thuyết này đã được kể từ thế kỷ mười lăm đến hôm nay, hơn sáu trăm năm. Và cái hồ đó, hôm nay cả nhà đang đứng bên bờ.
Hồ Hoàn Kiếm không phải là hồ nhân tạo. Đây là vết tích của một khúc sông Hồng cũ, đoạn sông cong bị tách ra khi sông đổi dòng hàng nghìn năm trước. Cái mà người ta gọi là hồ, thực ra là một khúc sông chết. Hồ rộng hơn một trăm mười lăm nghìn mét vuông, tương đương khoảng mười lăm sân bóng đá. Năm hai nghìn không mười ba, Thủ tướng Chính phủ xếp toàn bộ cụm di tích quanh hồ, gồm Tháp Rùa, đền Ngọc Sơn, đền Bà Kiệu và khu tưởng niệm vua Lê, vào danh mục Di tích quốc gia đặc biệt.
Trước khi có tên Hoàn Kiếm, hồ từng có những tên khác. Hồ Lục Thuỷ, vì nước hồ có màu xanh đậm. Hồ Tả Vọng, vì vị trí bên trái, phía đông của Hoàng thành Thăng Long. Những cái tên cũ đó nhắc rằng hồ này đã tồn tại từ rất lâu trước khi có truyền thuyết nhà Lê.
Từ bờ đông, cả nhà nhìn ra xa sẽ thấy Tháp Rùa đứng trơ trên một gò đất nhô lên giữa hồ. Tháp này không cổ như nhiều người nghĩ, xây vào khoảng năm một nghìn tám trăm tám mươi tư đến một nghìn tám trăm tám mươi sáu, tức là cuối thế kỷ mười chín. Gạch, bốn tầng, năm cửa vòm hình cuốn. Nó được xây trên một gò đất, và theo truyền thuyết, chính gò này là nơi rùa hồ Gươm thường bò lên đẻ trứng. Trên đỉnh tháp có một phù điêu cờ tổ quốc, thêm vào sau năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm. Ít người biết rằng ngày mười sáu tháng tám năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm, một ngày sau Cách mạng Tháng Tám thành công ở Hà Nội, Việt Minh đã kéo lá cờ đỏ sao vàng đầu tiên lên đỉnh Tháp Rùa này.
Đền Ngọc Sơn nằm trên đảo Ngọc ở phía bắc hồ. Để vào đền, cả nhà đi qua Tháp Bút, qua Đài Nghiên, qua cổng Đắc Nguyệt lâu, rồi bước lên cây cầu đỏ. Cây cầu tên là Thê Húc, nghĩa là nơi đậu ánh sáng mặt trời ban mai. Cầu dài bốn mươi lăm mét, có mười lăm nhịp, sơn đỏ son, dáng cong như cầu vồng. Đây là một trong những hình ảnh được chụp nhiều nhất Hà Nội.
Nhưng trước khi qua cầu, hãy dừng lại ở Tháp Bút. Cả nhà nhìn lên thân tháp sẽ thấy ba chữ Hán lớn. Đó là "Tả Thanh Thiên", Viết Lên Trời Xanh. Tháp này do danh sĩ Nguyễn Văn Siêu cho dựng năm một nghìn tám trăm sáu mươi lăm, khi ông đứng ra trùng tu toàn bộ đền Ngọc Sơn. Nguyễn Văn Siêu là một trong những trí thức lớn nhất Hà Nội thế kỷ mười chín, nổi tiếng với chí khí của kẻ sĩ, người học hành không phải để làm quan mà để viết lên trời xanh. Ngay bên cạnh Tháp Bút là Đài Nghiên, hình quả đào úp ngược tượng trưng cho nghiên mực. Bút và nghiên đặt cạnh nhau, biểu tượng của đạo học.
Đền Ngọc Sơn thờ hai nhân vật trung tâm. Đức Thánh Trần, tức Trần Hưng Đạo, người ba lần đánh thắng quân Nguyên Mông, đại diện cho tinh thần yêu nước và bảo vệ đất nước. Và Văn Xương Đế Quân, vị thần khoa cử và văn chương trong tín ngưỡng Đạo giáo, đại diện cho tinh thần hiếu học. Võ và Văn cùng thờ trong một đền. Đây là tinh thần của người Hà Nội xưa.
Nhưng điều nhiều khách ấn tượng nhất khi vào đền không phải là tượng thờ, mà là gian trưng bày ở bên cạnh. Tại đó, cả nhà sẽ thấy tiêu bản của hai cụ rùa hồ Gươm.
Tiêu bản đầu tiên là cụ rùa chết năm một nghìn chín trăm sáu mươi bảy, dài khoảng hai phẩy một mét, nặng khoảng hai trăm năm mươi ký. Tiêu bản thứ hai là cụ rùa chết ngày mười chín tháng một năm hai nghìn không mười sáu, cá thể cuối cùng được biết đến tại hồ Hoàn Kiếm.
Loài rùa này có tên khoa học là Rafetus swinhoei, một trong những loài rùa nước ngọt lớn nhất và nguy cấp nhất thế giới. Khi cụ rùa cuối cùng ở hồ Hoàn Kiếm mất đi, cả thành phố Hà Nội như lặng đi trong một ngày. Không phải vì mê tín, mà vì người ta hiểu rằng mình đã mất đi điều gì đó không thể lấy lại.
Truyền thuyết về rùa vàng trả gươm đã sống hơn sáu trăm năm. Những con rùa thật ở hồ đã sống hàng trăm năm nữa sau đó. Và giờ chỉ còn tiêu bản trong gian thờ, nhắc nhở cả nhà về điều mà thế hệ chúng ta đã không giữ được.
Trước khi rời hồ, cả nhà đừng quên ghé bờ tây để thăm Khu tưởng niệm vua Lê. Tượng đồng vua Lê Thái Tổ cao một phẩy hai mét đứng nhìn ra hồ. Chính là vị vua trong truyền thuyết trả gươm. Người đã khai mở một triều đại kéo dài hơn bốn trăm năm, và để lại cho Hà Nội cái tên hồ Gươm mà người Việt dùng đến tận hôm nay. ---