Phố Hàng Mã

Phố Hàng Mã giữ một bí mật nằm ngay dưới mặt đường. Ngày nào người ta cũng qua lại nơi đây, chọn đèn, chọn giấy, chọn đồ lễ, chen nhau giữa những ô cửa đầy ắp hàng. Vậy mà ít ai cúi xuống và nghĩ rằng, ngày xưa, con phố này từng bị chia làm hai. Thứ chia đôi nó đã biến mất từ lâu, còn thứ nối nó lại thì ngày nào người ta cũng bước lên.

Phố bắt đầu từ ngã tư Hàng Đường và chạy tới phố Phùng Hưng. Cả con phố chỉ dài ba trăm ba mươi chín mét. Ngắn thôi, nhưng từ lâu con phố đã nổi tiếng rực rỡ và náo nhiệt quanh năm.

Cái tên đã nói thẳng món hàng. Mã ở đây là đồ mã, đồ vàng mã, những đồ giấy dùng trong việc thờ cúng. Bao đời nay, phố vẫn giữ mạch buôn bán ấy. Các cửa hàng nối nhau bày đồ thờ cúng, vàng mã, đồ giấy, đèn lồng và đồ trang trí lễ tết.

Nhà trên phố phần nhiều là nhà ống, dáng dài và hẹp. Gian ngoài mở ra mặt đường làm cửa hàng. Phía sau là chỗ thờ cúng, chỗ làm hàng và chỗ ở của cả gia đình. Xen giữa còn có những ngôi nhà mái dốc, mái cong, có thêm gác xép trên tầng chính. Ngôi nhà cổ số hai mươi tám vẫn giữ chiếc ban công cũ kỹ, mặt tiền ngả màu năm tháng, như một dấu tích của phố cổ nhiều thập niên về trước.

Nhưng phải đợi đến mùa trăng tháng Tám, Hàng Mã mới thật sự bừng lên. Dịp Trung thu, đoạn phố hơn ba trăm mét ấy phủ kín sắc màu của hàng nghìn loại đồ chơi. Đèn ông sao, đèn kéo quân, đèn cá chép treo kín các ô cửa. Mặt nạ giấy bồi, đầu lân, trống bỏi bày tràn ra trước cửa hàng. Những ông Tiến sĩ giấy được gói ghém cẩn thận, chờ ngày lên mâm cỗ, mang theo mong ước con cháu học hành giỏi giang, có tương lai tươi sáng.

Bố mẹ, ông bà dắt tay con cháu đi chọn từng món. Có em nhỏ đứng mãi trước một cửa hàng, say mê với chiếc trống bỏi. Trên phố còn có nghệ nhân Đặng Văn Hậu, người làng Xuân La ở vùng Phú Xuyên, bày một quầy nhỏ nặn tò he. Ông nặn chị Hằng, nặn con nghê, nặn đầu lân. Màu của tò he lấy từ những thứ rất quen: đỏ của gấc, vàng của nghệ, xanh của lá cây, đen của nhọ nồi.

Mỗi món đồ chơi ở đây giấu một điều thú vị. Đèn ông sao truyền thống làm bằng tre và giấy bóng kính, có năm cánh. Người xưa giảng rằng năm cánh ấy ứng với ngũ hành, kim, mộc, thủy, hỏa, thổ, như một lời mong cho sự hài hòa và cân bằng. Đèn kéo quân thì giấu cả một đoàn quân nhỏ bên trong. Khi thắp nến, hơi nóng làm cánh quạt quay, kéo các nhân vật chạy vòng tròn và in bóng lên lớp giấy bao quanh đèn.

Chiếc mặt nạ ông địa thì làm từ giấy xé vụn, đắp bồi lên nhau từng lớp cho dày và kết dính. Còn đèn cá chép, người xưa kể rằng nó bắt nguồn từ tích một con cá chép thành tinh. Dân làng được một nhà sư mách bảo, bèn phủ vải lên nan tre, làm thành hình một con cá chép lớn.

Những chiếc đèn truyền thống như thế vẫn được làm ra từ bàn tay người làng nghề ngoài thành. Ở làng Hậu Ái, vùng Hoài Đức, ngoại thành Hà Nội, bà Nguyễn Thị Tuyến đã gắn bó với nghề làm đèn gần năm mươi năm. Mỗi ngày bà làm chừng hai mươi đến ba mươi chiếc đèn. Mỗi năm, gia đình bà bán ra hơn một nghìn món đồ chơi, nào đèn ông sao, đèn kéo quân, đèn cá chép. Nghề làm đèn vất vả lắm, bàn tay người thợ thường đầy những vết sẹo vì khung tre cứa vào.

Với chiếc đèn cù, mọi khâu từ chẻ nứa, vót nan, dán giấy bóng kính đến vẽ họa tiết đều phải làm bằng tay. Một chiếc đèn truyền thống làm kỹ như thế có thể dùng được ba, bốn năm. Ngày trước, nhà nào có được một chiếc là nhà khá giả, còn không thì phải dành dụm mới mua nổi.

Thứ từng chia đôi con phố là một dòng sông. Ngày xưa, sông Tô Lịch chảy qua đây và chia đôi con phố, mỗi bên là đất của một thôn. Về sau, dòng sông ấy bị lấp. Hai thôn liền lại làm một. Con đường hôm nay người ta đi một mạch từ đầu đến cuối, xưa kia từng bị một dòng nước chia làm hai.

Biết điều ấy rồi, cả nhà sẽ nhìn Hàng Mã khác đi. Dưới những bước chân trên phố là nơi hai bờ sông xưa đã nối liền. Những người bán đèn, bán giấy hôm nay vẫn buôn bán trên mảnh đất từng có dòng nước chảy qua.

Trung thu qua đi, phố không nghỉ lâu. Giáp Tết Nguyên đán, Hàng Mã cùng các chợ hoa truyền thống của Hà Nội lại nhộn nhịp. Sắc đỏ tràn ngập con phố, với đèn lồng, cá chép, bánh pháo giấy và câu đối. Đồ cúng ông Công ông Táo được người ta coi là món đặc sản của phố. Có người còn tìm cái đơm, cái đó, cái nón, những vật quen thuộc của làng quê, để tự làm đồ trang trí Tết cho nhà mình.

Rồi khi mùa lễ qua đi, phố lại trở về với những món hàng quanh năm của mình: đồ thờ cúng, vàng mã và đồ giấy.

Chiều Trung thu, đứng ở ngã tư Hàng Đường nhìn vào, con phố là một dải ánh sáng kéo dài về phía Phùng Hưng. Ngày xưa, nơi đây có một dòng sông nước chia đôi hai thôn. Bây giờ là một dòng sông đèn nối liền hai đầu phố. Tiếng trống bỏi lại lắc lên, và dòng sông ấy vẫn chảy.