Phố Hàng Giấy
Buổi sáng sớm trên phố Hàng Giấy, trước khi tiếng xe máy đổ xuống từ ngã tư Hàng Mã, không khí còn giữ lại một chút mát lạnh. Cả nhà đứng ở đầu phố mà tưởng tượng: từng có một buổi sáng như vậy, nhưng thay vì xe máy là tiếng cót kéo chở những tệp giấy bản mới từ bến sông về.
Theo trang Di tích lịch sử - văn hoá Hà Nội, phố Hàng Giấy dài khoảng hai trăm lẻ tám mét, thuộc phường Đồng Xuân, quận Hoàn Kiếm, nằm khoảng một cây số về phía bắc hồ Hoàn Kiếm. Tên phố nói thẳng mặt hàng: giấy. Không phải giấy công nghiệp, mà là giấy thủ công: giấy bản để viết chữ Nôm, giấy lệnh và giấy sắc dùng trong công văn triều đình, giấy bồi để làm đồ thờ, đèn lồng và vàng mã.
Người làm ra giấy ấy là thợ của hai làng nằm về phía tây kinh thành: làng Yên Thái, tức vùng Kẻ Bưởi, và làng Cót, hai bên bờ sông Tô Lịch. Báo Hànộimới ghi lại rằng nghề giấy dó ở Yên Thái đã tồn tại từ nhiều thế kỷ trước, khi giấy Mật Hương của vùng này còn được xem là sản vật quý. Thợ Yên Thái làm hoàn toàn bằng tay: tước vỏ cây dó, nấu bột, đập mịn, xeo từng tờ trên khung lưới, rồi ép và phơi hay sấy khô. Mỗi công đoạn đòi hỏi nước sạch, tay nghề và sự kiên nhẫn.
Giấy thành phẩm theo đường sông và đường bộ về phố Hàng Giấy. Tại đây các hàng xếp từng tệp giấy cao ngập đầu người, từ giấy trắng mịn dùng cho văn nhân đến giấy màu và giấy vàng dùng trong nghi lễ. Khách từ khắp các tỉnh Bắc, Nam, Đông, Đoài ghé Thăng Long đều tìm đến đây chọn giấy, như người nay đến phố sách.
Phố Hàng Giấy và phố Hàng Mã liền kề tạo thành một cụm của khu phố cổ. Hàng Giấy là đầu nguồn nguyên liệu: giấy bản, giấy màu, giấy kim nhũ. Hàng Mã là đầu ra thành phẩm: vàng mã, đèn lồng, đồ thờ giấy bồi. Hai phố cùng nuôi nhau qua nhiều thế kỷ, mỗi phố giữ một phần của nghề.
Thời thuộc địa Pháp, người Pháp đặt tên phố là Rue du Papier, dịch sát nghĩa đen là "phố Giấy". Theo trang Di tích lịch sử - văn hoá Hà Nội, đến năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm, chính quyền thành phố khôi phục tên cũ Hàng Giấy. Tên Pháp đã mất, nhưng để lại một dấu tích thú vị: người ngoại quốc đọc "Rue du Papier" cũng hiểu ngay con phố này từng bán gì.
Dần dần, theo thời gian, nghề giấy trên phố rút lui. Công nghiệp giấy hiện đại làm giấy bản thủ công không còn cạnh tranh được về giá. Phố chuyển sang buôn bán tạp hoá và các ngành khác. Song trong khu lễ giấy vẫn còn những cửa hàng bán giấy tiền vàng, giấy sắc màu và đồ thờ, dấu tích mờ của nghề cũ còn sót lại trong nhịp sống hôm nay.
Đứng ở ngã tư Hàng Mã và Hàng Giấy, cả nhà nhìn về hai hướng là nhìn về hai nửa của một nghề: nửa làm giấy, nửa tạo hình trên giấy. Cả hai đã gắn bó với đời sống tâm linh và văn chương của người Hà Nội hàng trăm năm. Và nếu cả nhà đứng đây vào một buổi sáng mùa đông, khi mưa phùn lất phất và hơi nước bốc lên từ những tệp giấy vàng mã xếp đầy hiên, có lẽ sẽ cảm nhận được một chút hơi thở của phố cổ ngày xưa vẫn còn lẩn khuất đâu đó trong từng tờ giấy mỏng.