Hồ Nguyên Trừng
Tưởng tượng một xưởng nghề thật lớn. Lò than đỏ rực, đồng đun chảy sóng sánh như mật, rồi từ từ rót vào khuôn đất. Mùi khói, tiếng búa gõ, tiếng người gọi nhau. Và đứng giữa tất cả là một hoàng tử trẻ, tay áo xắn cao, mắt chăm chú nhìn dòng đồng chảy. Cả nhà ơi, đó là Hồ Nguyên Trừng, một hoàng tử rất khác thường của nước ta ngày xưa.
Hồ Nguyên Trừng là con cả của Hồ Quý Ly, người đã lập ra nhà Hồ. Theo báo Dân Việt, ông sống cách đây đã hơn sáu trăm năm, vào thời nhà Hồ. Dòng họ của ông gắn với vùng Thanh Hóa, nơi có tòa Thành Nhà Hồ xây bằng đá vẫn còn đứng đó đến tận hôm nay.
Là con vua, lẽ ra ông có thể chỉ ngồi trong cung điện. Nhưng Hồ Nguyên Trừng lại mê một thứ khác. Ông mê chế tạo. Ông thích nhìn người thợ làm việc, thích tìm hiểu xem vì sao một thứ lại chạy được, một thứ lại bền chắc. Cái đầu của ông lúc nào cũng đầy câu hỏi, và đôi tay của ông lúc nào cũng muốn thử.
Theo tạp chí Thịnh Vượng Việt Nam, ông là người Việt nổi tiếng giỏi đúc đồng. Mà đúc đồng đâu có dễ. Người thợ phải nung đồng cho thật nóng, nóng đến mức nó tan ra thành nước, lăn tăn sáng rực trong lò. Rồi phải canh thật khéo, rót vào khuôn thật đúng lúc, để khi đồng nguội lại sẽ thành một món đồ liền lặn, không nứt, không vỡ. Chỉ một chút vội vàng thôi là hỏng cả mẻ.
Hồ Nguyên Trừng làm được những việc khó như thế. Người ta kể rằng ông đúc ra những món đồ bằng đồng tinh xảo, những thứ mà thời đó ít ai làm nổi. Để làm được, ông phải kiên nhẫn thử đi thử lại. Hỏng thì làm lại. Có khi cả một mẻ đồng phải bỏ đi, ông lặng lẽ bắt đầu lại từ đầu, bền bỉ như dòng suối cứ chảy quanh đá. Chưa vừa ý thì sửa tiếp. Người giỏi nghề không phải là người chưa bao giờ làm hỏng, mà là người vẫn vui vẻ bắt đầu lại.
Nhưng điều thú vị nhất ở vị hoàng tử này là ông không chỉ giỏi đôi tay. Ông còn giỏi cả ngòi bút. Ông yêu chữ nghĩa, yêu những câu chuyện, và ông muốn ghi lại thật nhiều chuyện hay của nước Việt cho người đời sau được biết.
Thế là ông viết một cuốn sách. Theo trang của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật tỉnh Tuyên Quang, cuốn sách ấy tên là Nam Ông mộng lục. Cái tên ấy nghe thật lạ và thật hiền. Nó có nghĩa là ghi chép những giấc mộng của ông già nước Nam. Ông ký dưới sách một bút danh do chính ông tự đặt, là Nam Ông, nghĩa là ông già nước Nam. Đó không phải tên thật của ông, mà là một cái tên rất hiền, rất khiêm nhường mà ông tự gọi mình.
Cuốn sách ấy gồm ba mươi mốt thiên, là ba mươi mốt câu chuyện nhỏ xếp cạnh nhau, như ba mươi mốt ô cửa, mỗi ô mở ra một gương mặt tài giỏi của nước Việt thời xưa. Trong đó có chuyện về các nhân vật nước Việt thời Lý, thời Trần, thời Hồ, những người tài giỏi, những tấm gương đẹp của ông cha. Hồ Nguyên Trừng gom góp những câu chuyện ấy lại, như một người ông kể chuyện cho con cháu nghe, để những điều hay đẹp không bị quên đi theo năm tháng.
Về sau, ông sống và làm việc ở một phương xa. Nhưng dù ở đâu, ông vẫn nhớ về quê hương, vẫn cặm cụi viết về đất nước mình. Cả nhà cứ hình dung những đêm khuya nơi xứ lạ, bên ngọn đèn nhỏ, ông chấm bút vào nghiên mực, rồi nắn nót từng con chữ trên trang giấy, viết về những con người nước Việt mà ông thương nhớ. Cuốn Nam Ông mộng lục chính là tấm lòng của ông gửi về nước Việt, từ một nơi rất xa.
Hồ Nguyên Trừng đúng là một con người thật đặc biệt. Một hoàng tử mà thích đứng bên lò lửa hơn là ngồi trên ngai vàng. Một bàn tay vừa biết đúc đồng, vừa biết cầm bút. Một cái đầu lúc nào cũng tò mò, lúc nào cũng muốn làm ra cái mới.
Quê hương ông ở vùng Thanh Hóa, nơi có tòa Thành Nhà Hồ. Nhưng món quà riêng mà vị hoàng tử ấy để lại cho chúng ta không nằm trong đá, mà nằm trong những trang sách ông viết bằng cả tấm lòng. Mai này, khi cả nhà mở một cuốn sách hay và say sưa đọc từng trang, hãy thử nhớ đến ông, nhớ đến một người Việt say mê tìm tòi, kiên nhẫn và khéo léo. Ngọn lửa tò mò ấy, dù qua bao nhiêu năm, vẫn còn ấm mãi.