Chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên
Buổi sớm bên bến sông Thu Bồn, một cánh buồm vừa cập vào, kẽo kẹt dây neo. Trên bờ có một căn nhà nhỏ, người ta gọi là Ty Tàu vụ. Đó là nơi vị chúa cho đặt ra để trông coi thuyền buôn các nước ghé bến. Bến Hội An nhờ thế mà nhộn nhịp, thuyền đậu san sát, cánh buồm đủ màu phơi trong nắng. Người đã mở rộng cửa biển ấy là một vị chúa hiền hậu, gọi là Chúa Sãi.
Chúa Sãi tên thật là Nguyễn Phúc Nguyên. Theo trang Người Kể Sử và trang Hội An Heritage, ông sống từ năm một nghìn năm trăm sáu mươi ba đến năm một nghìn sáu trăm ba mươi lăm. Ông là vị chúa Nguyễn thứ hai ở Đàng Trong, là con của Chúa Tiên Nguyễn Hoàng, người đã đi rất xa để mở một quê mới cho con cháu. Cha mở đất, con giữ đất. Ông được cha giao trông coi vùng Quảng Nam, dày công xây nơi ấy thành vùng buôn bán sầm uất, rộn ràng tiếng cười và tiếng mua bán.
Cái tên Chúa Sãi nghe lạ mà thương, cả nhà à. Theo Đài Tiếng nói Việt Nam và trang Người Kể Sử, ông là người hiền hậu, sùng đạo Phật, cai quản dân bằng tấm lòng từ bi, lo cho dân no ấm, yên vui. Vì tính hiền lành ấy mà dân kính yêu xưng tụng ông là Chúa Sãi, có nơi còn gọi thân thương là Chúa Bụt, nghĩa là vị chúa hiền như ông Bụt trong chuyện cổ tích.
Điều khiến người ta nhớ đến Chúa Sãi nhất, chính là cái bến Hội An kia. Theo trang Hội An Heritage, ông cho mở rộng cửa biển, vui lòng đón thuyền buôn nhiều nước tìm đến. Thuyền từ Nhật Bản, từ Trung Hoa, rồi cả những thuyền vượt biển thật xa từ phương tây, đều ghé vào bến mà mua bán, đổi trao. Có người ghi lại rằng vị chúa này không đóng cửa trước nước nào. Cứ thế, một làng chài nhỏ bên sông Thu Bồn dần lớn thành thương cảng quốc tế trù phú của Đàng Trong.
Cả nhà thử hình dung bến Hội An ngày ấy mà xem. Tiếng rao, tiếng cười, tiếng nói đủ thứ tiếng lạ hòa vào nhau như một bản nhạc. Cả bến thơm mùi gỗ thuyền, thơm mùi hàng hóa lạ từ phương xa. Một vùng đất từng vắng vẻ, nay ấm áp tiếng người, chỉ vì một vị chúa biết mở lòng đón bạn.
Chúa Sãi còn có một cách rất hiền để giữ hòa khí với các nước láng giềng. Ông kết tình thông gia, như những gia đình thân nhau gả con cho ấm tình, để các nước xích lại gần như những nhịp cầu. Người con gái của chúa lên thuyền về xứ xa, mang theo lời chúc hai nước nên người một nhà. Theo trang Người Kể Sử và Báo Dân Việt, năm một nghìn sáu trăm hai mươi, công nữ Ngọc Vạn về làm dâu nước Chân Lạp ở phía nam. Mười một năm sau, công nữ Ngọc Khoa về nước Chiêm Thành ở vùng biên. Những cuộc kết thân ấy giúp biên cương được yên, dân hai bên qua lại làm ăn.
Một vùng đất muốn trù phú thì cũng cần người tài giúp sức. Theo trang Người Kể Sử, Chúa Sãi là người biết quý trọng nhân tài. Ông tin dùng những người giỏi, trong đó có ông Đào Duy Từ, một bậc tài năng giúp cả vùng phương nam thêm quy củ, vững vàng hơn trước. Nhờ vậy, dưới thời ông, ruộng đồng tươi tốt, chợ búa đông vui, đời sống người dân mỗi ngày thêm khá.
Có những người không cần xây tường, đắp lũy mà vẫn để lại dấu ấn lớn. Chúa Sãi là một người như thế. Ông chỉ mở một cánh cửa biển, mà một làng chài lặng lẽ đã hóa thành nơi gặp gỡ của bao nước. Cửa mở thì bạn tìm tới, lòng mở thì tình hòa hiếu nảy nở. Một cánh cửa mở ra biển, ấm áp tiếng cười.