Khu Bảo tồn Thiên nhiên Lung Ngọc Hoàng
Người xưa gọi vùng đất này là Lung Ông Trời. Nghĩa là đầm lầy thuộc về Ông Trời, không thuộc về ai cả.
Câu chuyện đặt tên nghe có vẻ đơn giản nhưng chứa đựng rất nhiều thông tin. Lung trong tiếng Nam Bộ là vùng đất trũng ngập nước quanh năm, anh em với bưng, búng, trấp, nhưng thường ngập sâu hơn và có nước quanh năm. Ngọc Hoàng là vị thần tối cao trong tín ngưỡng dân gian phương Đông, Ông Trời mà người Việt vẫn gọi. Truyền miệng địa phương kể rằng vùng đất hoang dã và giàu sản vật đến mức chỉ Trời mới sở hữu được. Cá khổng lồ, rắn lớn, rái cá đầy đầm. Người thường không dám bén mảng.
Bây giờ, vùng đất đó là Khu Bảo tồn Thiên nhiên Lung Ngọc Hoàng, rộng hai nghìn tám trăm lẻ năm héc ta, một trong những khu bảo tồn đất ngập nước quan trọng bậc nhất đồng bằng sông Cửu Long.
Trước năm một nghìn chín trăm bảy mươi lăm, đây là vùng rừng tràm hoang dã chưa có người ở thường xuyên, kho cá và kho rắn của vùng Tây sông Hậu. Sau giải phóng, vùng đất này chuyển thành Lâm trường Phương Ninh, khai thác tràm và thủy sản. Cuối những năm chín mươi, cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt đến thăm và nhận ra giá trị sinh thái rất lớn của vùng đất này. Ông chỉ đạo bảo tồn. Năm hai nghìn lẻ hai, Thủ tướng Chính phủ ký quyết định thành lập Khu Bảo tồn Thiên nhiên đất ngập nước Lung Ngọc Hoàng.
Đây là một trong những di sản chính sách của ông Võ Văn Kiệt, cùng với kênh Võ Văn Kiệt tháo phèn cho An Giang và nhiều quyết sách lớn về đồng bằng sông Cửu Long.
Khu bảo tồn chia làm ba phân khu. Phân khu Bảo vệ nghiêm ngặt rộng hơn một nghìn mười lăm héc ta là trái tim, không ai được vào trừ kiểm lâm. Đây là nơi cá sấu nước ngọt, rái cá lông mượt, rùa nắp, rắn hổ mang và hàng trăm loài chim quý sinh sống. Phân khu Phục hồi sinh thái rộng chín trăm ba mươi bảy héc ta đang khôi phục rừng tràm bị suy giảm. Phân khu Hành chính dịch vụ tám trăm bốn mươi bảy héc ta là nơi đón khách tham quan.
Toàn khu có hơn ba trăm ba mươi loài thực vật và hai trăm lẻ sáu loài động vật, nhiều loài có tên trong Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ của Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế.
Nhưng cá thể đáng chú ý nhất không phải là số liệu. Nó là một con cá sấu cụ thể.
Năm một nghìn chín trăm tám mươi lăm, kiểm lâm bàn giao cho khu bảo tồn một con cá sấu nước ngọt nhỏ, lúc đó chỉ nặng khoảng ba mươi cân. Bốn mươi năm qua đi. Cái khu bảo tồn chưa tồn tại, rồi tồn tại, rồi phát triển. Còn con cá sấu đó vẫn ở đây. Ngày nay nó dài ba rưỡi mét và nặng hơn hai trăm cân.
Cá sấu nước ngọt, được Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế xếp vào loài Cực kỳ nguy cấp, gần như tuyệt chủng ngoài tự nhiên ở đồng bằng sông Cửu Long. Cả nhà đang nhìn thấy một trong những đại diện cuối cùng của loài này.
Khi đi xuồng máy vào sâu trong rừng tràm, cả nhà sẽ qua Lung Sen, đầm sen tự nhiên của khu bảo tồn. Mùa rộ tháng năm đến tháng chín, hoa sen trải kín mặt nước. Rồi qua Lung Trăn, theo truyền miệng địa phương là nơi xưa kia có trăn khổng lồ sống. Tên đất ghi lại câu chuyện đó. Trong phân khu bảo vệ nghiêm ngặt vẫn còn trăn, nhưng nhỏ hơn nhiều. Điều tôi nói rõ: đây là truyền thuyết dân gian, chưa có nghiên cứu khoa học nào xác nhận trăn khổng lồ. Lung Chuối Nước là đầm có chuối nước mọc ven bờ, nguồn thức ăn cho khỉ, sóc và nhiều loài chim.
Sáng sớm từ năm đến bảy giờ là giờ vàng quan sát chim. Cò trắng, cò ốc, diệc, bồ nông, hạc, hơn hai trăm loài chim đã được ghi nhận. Một số loài đã quay về sau khi khu bảo tồn khôi phục môi trường, đó là thành công của công tác bảo tồn.
Khu trải nghiệm nông dân tại phân khu hành chính dịch vụ cho phép cả nhà thử kéo vó và đặt lờ. Vó là tấm lưới buộc bốn góc vào tre, hạ xuống nước rồi kéo lên. Lờ là dụng cụ tre đan hình ống có cửa một chiều cho cá vào nhưng không ra được. Hai dụng cụ này là ký ức của nông dân đồng bằng sông Cửu Long, ngày càng ít người còn biết dùng.
Khu bảo tồn nằm ở xã Phương Bình, huyện Phụng Hiệp cũ, Hậu Giang. Từ ngày một tháng bảy năm hai nghìn hai mươi lăm, vùng đất này thuộc xã Phương Bình mới của Thành phố Cần Thơ. Cách Bến Ninh Kiều khoảng năm mươi đến sáu mươi cây số về phía tây nam. Cùng xã Phương Bình còn có Di tích Lịch sử cấp Quốc gia Căn cứ Tỉnh ủy Cần Thơ, kết hợp một ngày thăm cả hai nơi là rất hợp lý.
Lung Ngọc Hoàng nhỏ hơn Vườn Quốc gia U Minh Thượng và U Minh Hạ, nhưng nằm giữa đồng bằng, tạo hành lang đa dạng sinh học quan trọng cho cả vùng.
Buổi sáng sớm, khi sương còn phủ trên mặt đầm, tiếng chim cò vang lên từ rừng tràm. Con xuồng lướt qua Lung Sen, hoa hồng rực rỡ cả một mặt nước. Đâu đó trong phân khu bảo vệ nghiêm ngặt, con cá sấu già bốn mươi năm tuổi đang lặng yên giữa đám rễ tràm, như vẫn còn ở thuở Lung Ông Trời chưa có tên trên bản đồ.