Khu di tích Vàm Nhựt Tảo
Có những chiến thắng được ghi bằng khói, lửa và dòng sông.
Ngày mười tháng mười hai năm một nghìn tám trăm sáu mươi mốt, trên một khúc sông yên ắng ở vùng Long An cũ, một điều mà người Pháp không ngờ đã xảy ra. Tiểu hạm L'Espérance của thực dân Pháp đang neo đậu trên sông Nhựt Tảo. Đây là một tàu chiến có vũ khí, có lính canh, có súng ống. Thế mà đêm đó nó bị đánh chìm bởi những người cầm ghe buôn lúa.
Đó là câu chuyện của Khu di tích Vàm Nhựt Tảo, nơi cả nhà chúng ta đang đứng hôm nay.
Để hiểu vì sao trận đánh này đặc biệt, cả nhà cần hình dung bức tranh năm một nghìn tám trăm sáu mươi mốt. Pháp vừa chiếm ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ năm trước đó. Người dân khắp nơi bắt đầu nổi dậy. Nhưng sức lực giữa hai bên chênh lệch rõ rệt: một bên là tàu chiến, súng trường, binh lính được huấn luyện; một bên là nông dân vùng sông nước, vũ khí thô sơ, nhưng hiểu địa hình như lòng bàn tay.
Nguyễn Trung Trực không đối đầu thẳng. Ông nghĩ ra một kế khác.
Nghĩa quân chuẩn bị một đoàn ghe, giả làm ghe buôn lúa. Họ chất lúa lên ghe, đi đứng bình thường, tiếp cận tàu L'Espérance như những người buôn bán vô hại. Rồi khi đã đủ gần, họ đồng loạt tấn công. Dùng vật dẫn hỏa. Đốt tàu. Tiểu hạm L'Espérance bị đánh chìm trên sông Nhựt Tảo.
Người Pháp gọi sự kiện này trong báo cáo nội bộ. Người Việt gọi nó là hỏa hồng Nhựt Tảo. Cách gọi ấy không phải tên lễ hội hay danh hiệu chính thức, nhưng nó gói gọn cái gì đó rất đặc biệt: một vụ cháy, một tàu giặc chìm, và cái tinh thần bất khuất của người dân vùng sông nước.
Khu di tích hôm nay rộng khoảng sáu phẩy một héc ta, được khởi công xây dựng năm hai nghìn lẻ ba và khánh thành tháng mười năm hai nghìn mười. Nơi đây gồm nhà văn bia, đền tưởng niệm, nhà trưng bày và công viên cây xanh. Năm một nghìn chín trăm chín mươi sáu, di tích được xếp hạng di tích quốc gia. Đó không chỉ là con số, mà là sự công nhận rằng vùng đất này gắn với một bước ngoặt quan trọng trong lịch sử Nam Bộ.
Vàm Nhựt Tảo là nơi giao hội giữa sông Vàm Cỏ Đông và sông Nhựt Tảo. Khi đứng ở đây, cả nhà hãy nhìn ra phía sông. Nước chảy lặng lẽ, dừa nước và cây ven bờ rủ xuống mặt sông. Khó mà hình dung đây từng là nơi diễn ra một cuộc chạm trán làm rung chuyển cả vùng. Nhưng đúng vậy. Và một phần lý do cái sự chênh lệch ấy lại bị đảo ngược là vì người Việt biết cách dùng địa hình, biết cách dùng yếu tố bất ngờ và biết cách chiến đấu bằng trí thay vì chỉ bằng lực.
Khi vào thăm nhà trưng bày, cả nhà sẽ được thấy các hiện vật. Sau gần một trăm hai mươi năm, chiếc tàu L'Espérance được khai quật và người ta thu được tám mươi chín hiện vật, gồm hiện vật gỗ, sắt, đồng và thủy tinh. Đây là những bằng chứng vật chất không nói dối. Con tàu ấy đã nằm dưới đáy sông, như là dấu tích cuối cùng của một kế hoạch táo bạo.
Bây giờ cả nhà cùng tìm hiểu thêm về người đứng sau trận đánh này.
Nguyễn Trung Trực không phải một danh tướng xuất thân cung đình. Ông sinh năm một nghìn tám trăm ba mươi tám ở làng Bình Nhựt, vùng Long An cũ. Tên khai sinh là Nguyễn Văn Lịch, người địa phương còn gọi là Chơn. Ông lớn lên trong thời kỳ Pháp đánh chiếm Nam Kỳ, tham gia nghĩa quân dưới quyền Trương Định và được điều về hoạt động ở phủ Tân An. Trận Vàm Nhựt Tảo đã làm tên ông vang khắp Nam Bộ.
Nhiều năm sau trận đánh đó, Nguyễn Trung Trực tiếp tục chiến đấu. Ông bị bắt và xử tử năm một nghìn tám trăm sáu mươi tám. Tương truyền khi bị hỏi có muốn đầu hàng để được tha không, ông nói đại ý: bao giờ người Tây nhổ hết cỏ nước Nam mới hết người Nam đánh Tây. Câu ấy hay không vì nó hoa mỹ, mà vì nó đơn giản và thật.
Hằng năm, vào khoảng ngày mười một đến mười hai tháng chín âm lịch, người dân về đây dự lễ giỗ Anh hùng dân tộc Nguyễn Trung Trực. Đây là truyền thống cộng đồng, một cách người dân Nam Bộ tri ân những người đã không khuất phục.
Khi chúng ta rời khu trưng bày và ra khu vực sông, cả nhà hãy đứng một lúc nhìn về phía nước. Đây là con sông mà một trăm sáu mươi mấy năm trước đã là sân khấu của một trận đánh kỳ lạ. Không có pháo đài, không có chiến hào, chỉ có ghe lúa, sông nước và những người hiểu rõ mình đang bảo vệ điều gì.
Hỏa hồng Nhựt Tảo không chỉ là tên một trận đánh. Đó là câu chuyện về người dân bình thường, trong một vùng đất bình thường, đã chọn làm điều không bình thường.