Khu di tích Khởi nghĩa Ba Tơ
Có những đêm làm thay đổi lịch sử của cả một vùng đất.
Đêm mười một tháng ba năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm là một đêm như vậy ở Ba Tơ.
Lúc đó Ba Tơ là một châu lỵ nhỏ ở vùng tây nam Quảng Ngãi, cách trung tâm tỉnh khoảng sáu mươi ki-lô-mét. Trong đêm đó, lực lượng cách mạng và đồng bào các dân tộc ở Ba Tơ đã đứng lên đánh chiếm đồn, bắt giữ viên kiểm lý, thu hồi ấn triện và hồ sơ, tuyên bố xóa bỏ chính quyền cũ. Sáng hôm sau, ngày mười hai tháng ba, Ban chỉ huy khởi nghĩa tuyên bố thành lập chính quyền cách mạng và thành lập Đội du kích Ba Tơ tại Sân vận động Ba Tơ.
Đội du kích này sau đó trở thành nòng cốt của phong trào cách mạng Quảng Ngãi trong Cách mạng tháng Tám năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm và là tiền thân của lực lượng vũ trang Liên khu V.
Điều làm cho Ba Tơ khác với nhiều sự kiện lịch sử khác là câu chuyện ở đây không nằm trong một tòa nhà, một bảo tàng hay một công trình. Nó trải ra thành một mạng lưới địa điểm, mỗi điểm là một mảnh ghép của kế hoạch và hành động.
Câu chuyện bắt đầu từ Khúc sông Liêng, nơi các chiến sĩ lợi dụng thời gian bị cách ly dưới thuyền vì bệnh dịch để in truyền đơn, tài liệu bí mật. Đêm mười một tháng ba, thuyền trên sông này cũng được dùng để chuyển vũ khí và chiến lợi phẩm từ Đồn Ba Tơ về căn cứ.
Tại Lò gạch Nước Năng, cuối tháng mười hai năm một nghìn chín trăm bốn mươi bốn, Tỉnh ủy Quảng Ngãi được thành lập. Tại nhà đồng chí Trần Quý Hai, ngày mười tháng ba, Tỉnh ủy lâm thời họp bất thường để quyết định thời điểm hành động. Tại Chòi canh Suối Loa, trưa mười một tháng ba, một cuộc họp khẩn cấp quyết định chuyển hướng khởi nghĩa vào ngay tối hôm đó tại huyện lỵ Ba Tơ.
Rồi Đồn Ba Tơ bị đánh chiếm trong đêm. Nha kiểm lý bị vây bắt. Sân vận động Ba Tơ đón cuộc mít tinh lớn, rồi đón buổi sáng tuyên bố thành lập đội du kích.
Sau đó là Bãi Hang Én, nơi đêm mười bốn tháng ba, Đội du kích Ba Tơ tuyên thệ lời thề Hy sinh vì Tổ quốc.
Và Bến Buôn, vốn là điểm trao đổi hàng hóa miền ngược miền xuôi, từ giữa tháng ba trở thành điểm tiếp nhận lương thực, vũ khí do nhân dân miền xuôi quyên góp tiếp tế cho đội du kích.
Chiến khu Nước Lá, Hang Voọt Rệp và Chiến khu Núi Cao Muôn là những nơi đội du kích trú quân, luyện tập và xây dựng lực lượng trong những ngày sau khởi nghĩa.
Toàn bộ mạng lưới mười một điểm đó đã được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số hai nghìn không trăm tám mươi hai của Thủ tướng Chính phủ ngày hai mươi lăm tháng mười hai năm hai nghìn không trăm mười bảy. Năm hai nghìn không trăm hai mươi bốn, Thủ tướng tiếp tục phê duyệt nhiệm vụ lập quy hoạch bảo tồn và phát huy giá trị di tích này đến năm hai nghìn không trăm ba mươi, tầm nhìn đến năm hai nghìn không trăm năm mươi.
Điều đáng chú ý nữa là câu chuyện Ba Tơ không chỉ là câu chuyện của người Kinh. Đồng bào Hrê ở Ba Tơ đã tham gia và gắn bó với phong trào này từ những ngày đầu. Chính sự liên kết giữa chiến sĩ cách mạng và đồng bào Kinh, Hrê đã tạo nên sức mạnh cho cuộc khởi nghĩa và cho quá trình xây dựng lực lượng về sau.
Ngày nay, Ba Tơ vẫn là vùng đất của người Hrê, với những nét văn hóa đặc sắc còn được bảo tồn: nghề dệt thổ cẩm Làng Teng, nghệ thuật Chiêng ba, hát dân ca và ẩm thực truyền thống. Vì vậy khi đến Ba Tơ, cả nhà không chỉ tham quan di tích lịch sử mà còn có thể tìm hiểu một nét văn hóa Tây Nguyên từ phía đông.
Khu di tích ngày nay bao gồm Bảo tàng Khởi nghĩa Ba Tơ, được xây dựng từ năm một nghìn chín trăm tám mươi lăm, cùng Tượng đài và Quảng trường mười một tháng ba. Bảo tàng là nơi lưu giữ bức tranh toàn cảnh của đêm lịch sử đó, nơi từng mảnh ghép được đặt lại đúng chỗ.
Từ bảo tàng, con đường dẫn ra Bãi Hang Én, Bến Buôn và hai chiến khu gợi lại giai đoạn sau khởi nghĩa: từ chiếm chính quyền đến xây dựng lực lượng và kết nối hậu cần trong không gian núi rừng phía tây Quảng Ngãi.
Ba Tơ là địa chỉ đỏ của Quảng Ngãi. Nhưng cái làm cho nó đáng đến không chỉ là danh hiệu, mà là những câu chuyện người thật việc thật của đêm mười một tháng ba năm ấy.