Núi Thiên Ấn và sông Trà Khúc
Người Quảng Ngãi khi nói về quê hương thường nhắc đến hai chữ: núi Ấn, sông Trà. Đó là bốn chữ mang cả một tỉnh vào trong đó.
Núi Thiên Ấn nằm bên tả ngạn sông Trà Khúc, cách trung tâm thành phố Quảng Ngãi khoảng bốn kilômét về hướng đông. Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam mô tả núi cao khoảng một trăm mét, bốn phía sườn có hình thang cân, nhìn từ xa giống chiếc ấn đặt bên dòng sông xanh. Đó là lý do vùng cảnh quan này có tên Thiên Ấn Niêm Hà, nghĩa là ấn trời đóng trên sông. Tên gọi này không phải phân loại địa chất, mà là cách văn hóa và thơ ca địa phương diễn đạt vẻ đẹp cảnh quan.
Trên đỉnh núi có chùa Thiên Ấn, một trong những cổ tự tiêu biểu của Quảng Ngãi. Cục Du lịch Quốc gia ghi chùa khởi công năm một nghìn sáu trăm chín mươi bốn và hoàn thành cuối năm một nghìn sáu trăm chín mươi lăm. Ban đầu chỉ là một thảo am. Vị sư tổ khai sơn là thiền sư Pháp Hóa, tục danh Lê Diệt, hiệu Minh Hải Phật Bảo, thuộc dòng thiền Lâm Tế. Từ thảo am đó, qua nhiều đời trụ trì và nhiều lần mở rộng, nơi đây trở thành cổ tự nổi tiếng. Đầu thế kỷ mười tám, chúa Nguyễn Phúc Chu ban biển ngạch Sắc tứ Thiên Ấn tự, chính thức đặt tên cho ngôi chùa.
Khi bước vào khuôn viên chùa, cả nhà sẽ thấy giếng cổ ngay trước sân. Dân gian kể rằng chính sư tổ Pháp Hóa đã đào giếng này khi khai sơn, tìm được mạch nước ngầm giữa đỉnh núi đá. Nước giếng trong vắt quanh năm, và người địa phương coi đó là điều kỳ lạ của núi thiêng.
Đại hồng chung trong chùa mang một lịch sử riêng. Chuông được đúc tại làng Chí Tượng, nay là xã Đức Hiệp, huyện Mộ Đức, rồi thỉnh về núi vào năm một nghìn tám trăm bốn mươi lăm, dưới niên hiệu Thiệu Trị thứ năm. Chuông cao hai mét, đường kính miệng bảy mươi phân. Dân gian còn truyền rằng tiếng chuông ngân nghe được từ rất xa, vào những buổi sớm gió lặng.
Phía đông chùa là vườn tháp, nơi yên nghỉ của nhiều thế hệ thiền sư đã trụ trì nơi này. Các tháp xây nhiều tầng lẻ, đứng giữa vườn cây bóng mát, im lặng mà không lạnh lẽo. Nhìn vào đó, cả nhà cảm nhận được chiều sâu của một cộng đồng Phật giáo đã gắn bó liên tục với ngọn núi này hơn ba trăm năm.
Phía tây nam chùa là mộ cụ Huỳnh Thúc Kháng. Cục Du lịch Quốc gia xác nhận nhân dân an táng cụ tại đây năm một nghìn chín trăm bốn mươi bảy. Cụ Huỳnh là nhà yêu nước, từng giữ chức Bộ trưởng Bộ Nội vụ và Quyền Chủ tịch nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa trong thời gian Chủ tịch Hồ Chí Minh sang Pháp. Việc mộ cụ đặt trên núi Thiên Ấn khiến nơi này không chỉ là thắng cảnh tâm linh mà còn là không gian tưởng niệm lịch sử cận đại của Quảng Ngãi.
Ngày mồng hai tháng ba năm một nghìn chín trăm chín mươi, chùa Thiên Ấn và mộ Huỳnh Thúc Kháng được công nhận là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia. Trên một ngọn núi, cùng một lúc, Quảng Ngãi lưu giữ cả nghìn năm thiền học lẫn ký ức của những người đã dám đứng lên vì đất nước.
Từ đỉnh núi, cả nhà có thể nhìn xuống dòng sông Trà Khúc uốn qua đồng bằng Quảng Ngãi. Vào buổi sáng sớm, khi mặt sông còn phẳng lặng, chiếc ấn đá khổng lồ in bóng xuống nước như thể đất trời vừa đóng dấu lên mảnh đất này. Đó là lý do người Quảng Ngãi xếp Thiên Ấn Niêm Hà vào đệ nhất trong số mười hai thắng cảnh của tỉnh, và cũng là lý do bốn chữ núi Ấn sông Trà đã theo họ suốt đời, dù đi đến đâu.