Khu Di Tích Hành Cung Thiên Trường
Hành cung Thiên Trường không phải một công trình còn tồn tại.
Nó đã biến mất vào tro bụi của lịch sử. Những gì còn lại là ký ức trong văn bản, dấu vết trong lòng đất, và hai ngôi đền cùng một ngôi chùa được dựng lên để ghi nhớ chỗ đứng của nó.
Đó là Đền Trần và Chùa Phổ Minh tại thôn Tức Mặc, vùng đất thuộc tỉnh Nam Định.
Câu chuyện bắt đầu từ năm một nghìn hai trăm sáu mươi hai. Thượng hoàng Trần Thái Tông đến vùng Tức Mặc, quê gốc của tổ tiên họ Trần, và đổi tên nơi này thành phủ Thiên Trường. Tại đây xây cung Trùng Quang để các Thượng hoàng lui về, và cung Trùng Hoa để các vua nối ngôi về chầu. Xung quanh hai cung chính còn có các cung Đệ Nhất đến Đệ Tứ dành cho hoàng thân quý tộc, và chùa Phổ Minh ở phía tây được mở rộng từ một ngôi chùa đã có từ thời Lý.
Báo Nam Định dẫn Địa chí Nam Định mô tả Hành cung Thiên Trường là không gian chính trị quan trọng chỉ sau kinh đô Thăng Long. Đây là nơi lui về của Thượng hoàng, nơi hội ngộ vương tộc, và là hậu cứ chiến lược trong ba lần đánh lui quân Nguyên – Mông.
Một trăm bảy mươi lăm năm sau khi nhà Trần sụp đổ, những cung điện đó đã không còn. Nhưng người dân địa phương dựng đền thờ các vị vua Trần và Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn ngay trên vùng đất đó. Đền Trần ngày nay là không gian tưởng niệm được xây dựng để tiếp nối ký ức ấy.
Khu Đền Trần gồm ba ngôi đền chính theo trục Đông – Tây. Đền Thiên Trường ở giữa, thờ các vua Trần. Tiền đường có chân tảng đá chạm cánh sen mang phong cách nghệ thuật thời Trần thế kỷ mười ba đến mười bốn – đó là những mảnh vật liệu thật từ thời Trần còn lưu lại. Cánh cửa gian giữa chạm lưỡng long chầu nguyệt theo phong cách hậu Lê thế kỷ mười bảy – lớp nghệ thuật sau được thêm vào trong lần trùng tu.
Đền Cố Trạch ở phía Đông thờ Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn. Báo Nam Định cho biết tên "Cố Trạch" nghĩa là "nhà cũ" và liên hệ với tấm bia ghi "Hưng Đạo thân vương Cố Trạch" được phát hiện trong lần tu sửa năm một nghìn tám trăm năm mươi hai. Chi tiết đó giúp ta hiểu đây không phải chỉ là nơi người dân tự lập đền, mà có căn cứ trong tư liệu và khảo sát thực địa.
Đền Trùng Hoa ở phía Tây thờ mười bốn vị vua Trần. Cùng với đền Thiên Trường và đền Cố Trạch, ba ngôi đền này tạo thành một tuyến kể chuyện hoàn chỉnh về vương triều Trần: từ các vua trị vì, qua vị tướng bảo vệ vương triều, đến toàn bộ dòng chảy mười bốn đời vua trong một trăm bảy mươi lăm năm.
Sang phía Tây là chùa Phổ Minh với tháp Phổ Minh nổi bật: mười bốn tầng, cao mười chín mét rưỡi, nền vuông cạnh hơn năm mét, đỉnh hình búp sen. Cục Di sản văn hóa mô tả đầy đủ các hạng mục: tam quan, ao sen, nhà bia, tháp, chùa chính, hành lang, hậu điện, phủ Mẫu, nhà tổ, tăng phòng và khu tháp mộ.
Hai kỳ lễ hội quan trọng tại đây: lễ Khai ấn đêm mười bốn rạng sáng mười lăm tháng Giêng âm lịch, và lễ hội tháng Tám âm lịch ngày hai mươi tháng Tám, tưởng niệm Đức Thánh Trần.
Khu di tích Đền Trần và Chùa Phổ Minh được công nhận Di tích quốc gia đặc biệt vào năm hai nghìn không trăm mười hai.
Hành cung Thiên Trường đã biến mất. Nhưng vào đêm mười bốn tháng Giêng, khi ánh đèn sáng lên, tiếng trống vang khắp sân đền và hàng vạn người đứng dưới bầu trời lạnh để chờ một con dấu được đóng xuống, ta hiểu rằng câu chuyện của triều Trần chưa bao giờ thực sự kết thúc.