Khu di tích Bộ Chỉ huy Miền Lộc Ninh
Giữa rừng Tà Thiết thuộc khu vực Lộc Ninh, tỉnh Đồng Nai, có một hệ thống nhà ở và làm việc được xây thấp, ẩn dưới tán cây, mái lợp lá trung quân và nối với nhau bằng hệ thống hầm và giao thông hào. Đây không phải trại nghỉ dưỡng hay khu sinh thái. Đây là Căn cứ Bộ Chỉ huy Quân giải phóng miền Nam Việt Nam, nơi mà người ta thường gọi ngắn hơn là Căn cứ Tà Thiết hoặc Rừng Chính phủ. Và từ nơi này, nhiều quyết định quân sự quan trọng nhất của giai đoạn cuối kháng chiến chống Mỹ đã được đưa ra.
Câu chuyện của Tà Thiết bắt đầu từ ngày bảy tháng tư năm một nghìn chín trăm bảy mươi hai. Đó là ngày Lộc Ninh được giải phóng, trở thành vùng đất đầu tiên ở miền Nam được giải phóng hoàn toàn trong cuộc kháng chiến. Sau sự kiện đó, Trung ương Cục và Bộ Tư lệnh Miền quyết định chuyển căn cứ Quân ủy Miền từ Sóc Con Trăng ở Tây Ninh về Tà Thiết. Lý do là khu vực Tà Thiết gần đoạn cuối đường Hồ Chí Minh, thuận lợi tiếp nhận vũ khí và lương thực, và đặt căn cứ ở vùng có dân, có rẫy sẽ tạo yếu tố bất ngờ hơn so với căn cứ biệt lập sâu trong rừng.
Từ năm một nghìn chín trăm bảy mươi ba, căn cứ Tà Thiết được xây dựng hoàn chỉnh thành hai khu vực. Vòng trong gồm Bộ Tư lệnh, Cục Tham mưu, Cục Chính trị và một số nhà khách. Vòng ngoài gồm các đơn vị trực thuộc như trường huấn luyện, bệnh viện, thông tin và hậu cần. Đây là nơi sống và làm việc của nhiều lãnh đạo Bộ Chỉ huy Miền từ năm một nghìn chín trăm bảy mươi hai đến năm một nghìn chín trăm bảy mươi lăm, gồm Thượng tướng Trần Văn Trà, Chính ủy Phạm Hùng, Phó Tư lệnh Lê Đức Anh, Thiếu tướng Nguyễn Thị Định, Hoàng Văn Thái và Văn Tiến Dũng.
Khi đi qua các nhà làm việc và hầm trú ẩn, cả nhà hãy chú ý đến ngôn ngữ kiến trúc ở đây. Mọi công trình đều được đặt thấp, ẩn dưới tán cây, mái lợp lá trung quân, vật liệu từ rừng. Nhà được xây theo kiểu nửa chìm nửa nổi để giảm phát hiện từ trên không. Mỗi nhà đều nối với hầm chữ A và giao thông hào thoát hiểm. Đây là kiến trúc của chiến tranh: phải vừa đủ kín để giữ bí mật, vừa đủ chắc để chịu bom pháo, vừa đủ linh hoạt để có thể rút lui nhanh trong tình huống khẩn cấp.
Bếp Hoàng Cầm là một điểm dừng nhỏ nhưng rất đáng nghe. Cục Di sản văn hóa ghi loại bếp được xây dựng tại Tà Thiết là bếp Đại Táo, một biến thể của bếp Hoàng Cầm do anh nuôi tên Hoàng Cầm sáng chế năm một nghìn chín trăm năm mươi ba. Loại bếp này có thiết kế đặc biệt để dẫn khói xuống đất trước khi thải ra ngoài, không bốc khói thẳng lên không trung như bếp thông thường. Đó là cách nuôi quân trong căn cứ mà không để lộ vị trí cho máy bay trinh sát. Từ một chi tiết nhỏ như khói bếp, ta thấy cả một hệ thống sáng tạo trong điều kiện chiến tranh: làm sao giữ được sự sống bên trong mà không để lộ ra bên ngoài.
Hầm giao ban là nơi các quyết định quan trọng nhất được bàn thảo. Cục Di sản văn hóa mô tả hầm này xây âm hoàn toàn dưới đất và có hai cửa lên xuống. Những cuộc họp diễn ra trong hầm tối, kín, yên lặng dưới tán rừng đã tạo ra những kế hoạch chiến dịch quan trọng nhất từ năm một nghìn chín trăm bảy mươi ba đến năm một nghìn chín trăm bảy mươi lăm, gồm nhiều chiến dịch tiến công và chuẩn bị cho giai đoạn tổng tiến công cuối cùng. Năm một nghìn chín trăm bảy mươi lăm, chính tại Tà Thiết, Bộ Chỉ huy Chiến dịch Hồ Chí Minh được thành lập.
Di tích được Bộ Văn hóa xếp hạng di tích quốc gia năm một nghìn chín trăm tám mươi tám. Đến năm hai nghìn không trăm mười lăm, Thủ tướng Chính phủ nâng hạng lên thành di tích quốc gia đặc biệt, một trong những danh hiệu cao nhất dành cho di sản lịch sử Việt Nam.
Tà Thiết không phải một địa điểm đẹp về mặt thẩm mỹ như những khu du lịch cảnh quan khác. Không có hồ nước trong, không có núi đá hùng vĩ. Nhưng khi đứng trong rừng Tà Thiết, nhìn những ngôi nhà thấp lè tè bên hầm, nghe câu chuyện về bếp không khói và hầm họp bàn dưới mặt đất, cả nhà sẽ hiểu rằng đây là một nơi mà ý chí và trí tuệ của con người đã vượt lên mọi điều kiện khắc nghiệt. Và chính nơi đây đã đóng góp vào trang lịch sử kết thúc chiến tranh và thống nhất đất nước.