Khu di tích lịch sử ATK Chợ Đồn
Có một câu hỏi mà ít người để ý hỏi khi tham quan các di tích kháng chiến ở Việt Bắc: vì sao các cơ quan đầu não của cuộc kháng chiến lại chọn những vùng rừng núi xa xôi, chia cắt, chứ không phải những nơi dễ di chuyển hơn?
Câu trả lời nằm ngay trong địa hình của ATK Chợ Đồn.
Khu di tích lịch sử ATK Chợ Đồn nằm trên địa bàn ba xã Bình Trung, Nghĩa Tá và Lương Bằng của huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn cũ, nay thuộc tỉnh Thái Nguyên. Theo Cục Di sản văn hóa, khu vực này có địa hình rừng núi hiểm trở, độ cao trung bình khoảng sáu trăm mét, nhiều sông, suối, khe và ngòi, với sông Phó Đáy là dòng chảy lớn nhất trong vùng. Chính sự hiểm trở đó là lý do nơi đây được chọn làm căn cứ an toàn trong những năm kháng chiến chống thực dân Pháp từ năm một nghìn chín trăm bốn mươi sáu đến năm một nghìn chín trăm năm mươi tư.
ATK là viết tắt của "An toàn khu". Không phải chỉ một khu, mà là khái niệm chỉ một mạng lưới các địa điểm an toàn để cơ quan đầu não có thể hoạt động, di chuyển và tránh địch. ATK Chợ Đồn thuộc quần thể di tích Chiến khu Việt Bắc, nằm trong cùng hệ với ATK Định Hóa ở Thái Nguyên và ATK Tân Trào ở Tuyên Quang. Trong thời kỳ kháng chiến, nơi đây là nơi ở, làm việc của Chủ tịch Hồ Chí Minh và các đồng chí lãnh đạo Trung ương.
Giá trị của ATK Chợ Đồn không nằm ở một công trình đơn lẻ. Hồ sơ của Cục Di sản văn hóa ghi khu này có tổng cộng hai mươi lăm di tích thành phần, trong đó có sáu di tích đã được xếp hạng quốc gia đặc biệt, ba di tích cấp tỉnh và mười sáu di tích được đưa vào danh mục kiểm kê.
Sáu điểm di tích quốc gia đặc biệt trong khu gồm Bản Ca, Nà Quân, Nà Pậu, Đồi Khau Mạ, Khuổi Linh và Đồi Pù Cọ. Mỗi điểm gắn với một đoạn lịch sử khác nhau của cuộc kháng chiến.
Đồi Pù Cọ ở xã Nghĩa Tá là nơi xảy ra một sự kiện ít người biết nhưng quan trọng: vào tháng mười năm một nghìn chín trăm bốn mươi ba, đây là điểm hai đoàn quân Nam tiến và Bắc tiến gặp nhau. Sự kiện đó cho thấy ngay cả trước khi kháng chiến toàn quốc bùng nổ năm một nghìn chín trăm bốn mươi sáu, vùng đất này đã là không gian hoạt động cách mạng.
Khuổi Linh ở xã Nghĩa Tá gắn với đồng chí Trường Chinh và Văn phòng Trung ương Đảng trong giai đoạn một nghìn chín trăm năm mươi đến một nghìn chín trăm năm mươi mốt. Hồ sơ di tích ghi tại đây đã phục hồi lán tiếp khách, lán ở và làm việc cùng hầm trú ẩn.
Nà Pậu ở xã Lương Bằng gắn với Chủ tịch Hồ Chí Minh trong giai đoạn một nghìn chín trăm năm mươi đến một nghìn chín trăm năm mươi mốt. Hồ sơ di tích cho biết đã phục hồi lán của Bác, lán cảnh vệ và hầm trú ẩn; còn giữ được hòn đá cây đa nơi Bác từng nghỉ ngơi, tắm giặt và câu cá.
Nà Quân ở xã Bình Trung là nơi đặt Hội trường Trung ương Đảng giai đoạn một nghìn chín trăm bốn mươi tám đến một nghìn chín trăm năm mươi hai. Hiện còn dấu vết nền hội trường, nền lán công vụ và hệ thống hầm hào.
Đồi Khau Mạ ở xã Lương Bằng gắn với đồng chí Phạm Văn Đồng và Văn phòng Chính phủ trong giai đoạn một nghìn chín trăm năm mươi đến một nghìn chín trăm năm mươi mốt.
Ngày hai mươi hai tháng mười hai năm hai nghìn không trăm mười sáu, Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định hai nghìn bốn trăm chín mươi chín xếp hạng Di tích lịch sử ATK Chợ Đồn là di tích quốc gia đặc biệt. Và ngày ba mươi tháng mười một năm hai nghìn không trăm hai mươi ba, Thủ tướng tiếp tục phê duyệt quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi khu di tích với tổng diện tích một trăm ba mươi lăm héc ta.
Khi tham quan ATK Chợ Đồn, cả nhà cần hình dung cụm di tích như một hành trình qua nhiều điểm rải trên ba xã, không phải như một bảo tàng có tường bao quanh. Mỗi điểm có thể chỉ còn nền lán, bia ghi dấu, hầm hào hay công trình phục hồi. Không có đội quân diễu hành. Không có âm thanh. Chỉ có rừng, đồi, mấy bậc đá và một tấm bia nhắc lại rằng ở chỗ này, những người đó đã từng sống, làm việc và quyết định những điều ảnh hưởng đến số phận của hàng triệu người.
Khi đến từng điểm, đừng mong thấy nhiều. Hãy dừng lại lâu hơn và nghĩ ít hơn. Để lịch sử dạy theo cách của nó: từ từ, qua khung cảnh, qua sự im lặng của rừng già và những nền lán còn đó giữa đồi.