Đền Hóa Dạ Trạch
Giữa vùng đồng bằng sông Hồng, có một ngôi đền mang tên "Đền Hóa", nơi truyền thuyết kể rằng cả một lâu đài chìm xuống đầm nước chỉ trong một đêm. Đó là Đền Hóa Dạ Trạch, điểm thứ hai trong quần thể di sản gắn với câu chuyện Chử Đồng Tử.
Đền còn có tên Đền Dạ Trạch hoặc Đền Hóa. Theo nguồn Du lịch Hưng Yên năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm, đền tọa lạc tại thôn Yên Vĩnh, xã Triệu Việt Vương, tỉnh Hưng Yên. Cùng với Đền Đa Hòa, đây là một phần của Khu di tích Đa Hòa - Dạ Trạch được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt cuối năm hai nghìn không trăm hai mươi bốn.
Tên "Đền Hóa" bắt nguồn từ một lớp truyền thuyết. Dân gian kể rằng đây là nền lâu đài, thành quách xưa của Chử Đồng Tử và nhị vị phu nhân sau khi ba vị hóa về trời. Truyền thuyết về Đầm Một Đêm, hay Đầm Nhất Dạ, kể rằng chỉ qua một đêm, cả lâu đài biến mất, để lại vùng đầm nước mênh mông. Đây là truyền thuyết dân gian, cách người vùng đồng bằng sông Hồng giải thích nguồn gốc địa danh và lý do họ thờ phụng nơi này. Không có bằng chứng khảo cổ về lâu đài thành quách cụ thể ở đây.
Nhưng chính điều đó tạo nên sức sống của nơi này. Một câu chuyện được kể đi kể lại qua bao thế hệ, một không gian mà cộng đồng tự nguyện gìn giữ và thờ phụng, đó là loại giá trị không thể đo bằng niên đại hay bằng chứng khảo cổ.
Kiến trúc đền hiện nay là kết quả của lần trùng tu năm một nghìn tám trăm chín mươi. Nguồn Du lịch Hưng Yên ghi đây là công trình do Tiến sĩ Chu Mạnh Trinh thiết kế và hưng công. Bình đồ theo kiểu chữ Công, gồm ba tòa nối nhau: Tiền tế, Trung từ và Hậu cung. Phong cách kiến trúc mang nét mỹ thuật thời Nguyễn.
Trước khi vào bên trong, cả nhà dừng lại ở không gian trước đền với hồ bán nguyệt và hồ sen. Đây là lớp không gian đệm rất đặc trưng của các đền thờ truyền thống Việt Nam, tạo khoảng chuyển tiếp từ thế giới bên ngoài vào không gian thờ tự.
Điểm dừng đầu tiên đáng chú ý khi vào đền là lầu chuông. Chiếc chuông mang tên Dạ Trạch Từ chung, được đúc vào năm Thành Thái thứ mười bốn, tức năm một nghìn chín trăm linh hai. Mỗi tiếng chuông vang lên không chỉ là âm thanh, mà là lời nhắc về những người đã bỏ công, bỏ của để xây lại ngôi đền này sau nhiều năm gián đoạn.
Vào Trung từ, cả nhà sẽ thấy hai vật được thờ trang trọng: chiếc nón và cây gậy, tương truyền là những vật gắn với Đức Thánh Chử Đồng Tử khi ngài cứu nhân độ thế. Đây là vật thờ tín ngưỡng, được cộng đồng gìn giữ và trao cho ý nghĩa tâm linh qua nhiều thế hệ.
Cũng tại Trung từ, cả nhà sẽ gặp tượng Bế Ngư thần quan, hay Ông Bế, được tạo hình như cá chép hóa rồng. Nguồn Cổng thông tin Du lịch Hưng Yên năm hai nghìn không trăm mười tám giải thích đây là tín ngưỡng thờ cá nguyên thủy của cư dân chinh phục đầm lầy. Đây là chi tiết rất riêng của Đền Dạ Trạch, không thấy ở nhiều nơi khác.
Hậu cung là phần linh thiêng nhất của trục thờ. Chính giữa đặt ba bài vị và ba pho tượng thờ Chử Đồng Tử cùng nhị vị phu nhân. Nơi đây còn thờ Triệu Việt Vương, vị vua đã dùng chính vùng đầm lầy Dạ Trạch làm căn cứ chống quân Lương vào thế kỷ thứ sáu. Đất này chứa nhiều lớp lịch sử hơn ta tưởng.
Mỗi năm, vào ngày mười đến ngày mười hai tháng hai âm lịch, lễ hội Đền Hóa Dạ Trạch lại rộn rã tiếng trống quân và dòng người rước nước từ sông Hồng về đền. Đây là lễ hội tôn vinh tình yêu của người Việt, gắn với câu chuyện Chử Đồng Tử và Tiên Dung. Năm hai nghìn không trăm hai mươi ba, lễ hội được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chính thức công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Cả nhà ơi, hãy thử tưởng tượng: đứng trước hồ sen tĩnh lặng, nhìn vào mặt nước phản chiếu mái đền cong, nghe tiếng chuông Dạ Trạch Từ chung vang lên buổi sáng sớm. Kiến trúc có thể được dựng lên, phá đi và xây lại. Nhưng câu chuyện về người đàn ông nghèo gặp công chúa giữa đầm lầy, về tình yêu xuyên ranh giới thân phận, vẫn đang được kể ở đây, mỗi ngày, qua từng nén hương và từng tiếng trống quân. Đó mới là thứ không mất đi.