Khu lưu niệm Tổng Bí thư Hà Huy Tập
Năm một nghìn chín trăm lẻ sáu, trong một ngôi nhà tranh ba gian ở làng Kim Nặc vùng quê Cẩm Hưng, Hà Tĩnh, có một đứa trẻ chào đời. Cha là Hà Huy Tương, một nhà nho nghèo. Mẹ là Nguyễn Thị Lộc. Ngôi nhà ấy giờ vẫn còn, và hôm nay cả nhà mình đang đứng ngay trước ngưỡng cửa của nó.
Đứa trẻ ấy lớn lên thành một người thầy, rồi thành một người cộng sản, rồi thành Tổng Bí thư của Đảng Cộng sản Đông Dương từ năm một nghìn chín trăm ba mươi sáu đến năm một nghìn chín trăm ba mươi tám. Và rồi ông bị bắt, bị xét xử, và bị xử bắn năm một nghìn chín trăm bốn mươi mốt, khi chưa đầy bốn mươi tuổi. Người đó tên là Hà Huy Tập.
Khu lưu niệm mà cả nhà đang ghé thăm hôm nay là nơi ghi lại toàn bộ hành trình cuộc đời ấy, từ thuở ấu thơ đến khi ông trở thành một trong những chiến sĩ cộng sản tiền bối của Việt Nam.
Cả nhà hãy nhìn ngôi nhà tranh ba gian trước mặt mình. Mái lợp rạ, vách phên, sàn đất. Đây là nơi Hà Huy Tập sinh ra và lớn lên. Ngôi nhà trước đây đặt cách đây ba cây số, năm một nghìn chín trăm bảy mươi bảy được chuyển về khu lưu niệm và bảo tồn cơ bản nguyên trạng. Bên trong và quanh hiên nhà còn có những hiện vật sinh hoạt của gia đình: giường tre, sập gỗ đựng lúa, cũi đựng thức ăn, cối xay lúa, lưỡi cày. Chỉ nhìn vào những đồ vật ấy thôi, cả nhà đã hình dung được cuộc sống mộc mạc của một gia đình nông thôn miền Trung đầu thế kỷ hai mươi.
Và từ cuộc sống ấy, người ta tự hỏi: điều gì đã đưa một người trẻ từ làng Kim Nặc bình lặng này đi đến con đường cách mạng?
Hà Huy Tập học giỏi từ nhỏ. Ông theo học Trường Tiểu học Pháp-Việt ở Hà Tĩnh, rồi vào Trường Quốc học Huế. Năm một nghìn chín trăm hai mươi ba, ông tốt nghiệp hạng ưu và đi dạy tại Nha Trang. Một người thầy giáo trẻ, có tương lai. Nhưng ba năm sau, ông chuyển về dạy học ở Vinh và bắt đầu tham gia Hội Phục Việt, một tổ chức yêu nước bí mật. Từ đó, cuộc đời ông đi một hướng khác.
Năm một nghìn chín trăm hai mươi chín, ông được cử đi học tại Liên Xô. Năm một nghìn chín trăm ba mươi ba, ông về hoạt động tại Trung Quốc. Và từ năm một nghìn chín trăm ba mươi sáu đến năm một nghìn chín trăm ba mươi tám, ông giữ cương vị Tổng Bí thư của Đảng. Đây là giai đoạn phong trào dân chủ Đông Dương phát triển mạnh, khi các tờ báo công khai, các tổ chức nghiệp đoàn và hội ái hữu được thành lập khắp nơi. Tư liệu Văn kiện Đảng ghi nhận ông có đóng góp quan trọng trong việc khôi phục và củng cố tổ chức Đảng sau những năm bị đàn áp, cũng như tham gia chuẩn bị và chủ trì Đại hội lần thứ nhất của Đảng vào tháng Ba năm một nghìn chín trăm ba mươi lăm.
Năm một nghìn chín trăm ba mươi tám, ông bị bắt. Và năm một nghìn chín trăm bốn mươi mốt, ông bị xử bắn tại Hóc Môn, Sài Gòn.
Cả nhà bây giờ hãy dừng lại trước ba cụm tượng đá xanh trong khuôn viên. Ba cụm tượng mang tên Cội nguồn, Nỗi đau mất nước và Chân lý cách mạng. Nhìn theo thứ tự ấy, ta thấy một câu chuyện hoàn chỉnh: từ gốc rễ quê hương, qua nỗi đau của một dân tộc mất độc lập, rồi đến lựa chọn dứt khoát đi theo con đường cách mạng. Đó không chỉ là câu chuyện của Hà Huy Tập. Đó là câu chuyện của cả một thế hệ.
Nếu cả nhà có thời gian, chúng ta sẽ đi thêm hơn một cây số để lên khu mộ trên đồi Đồng Lem, nơi Hà Huy Tập yên nghỉ. Khu mộ được xây dựng và hoàn thành vào cuối năm hai nghìn lẻ chín, trên diện tích hơn một héc ta. Đứng ở đó, nhìn xuống vùng quê Cẩm Hưng, cả nhà sẽ hiểu vì sao người ta nói nơi này là một địa chỉ đỏ, một nơi không chỉ để thắp hương tưởng niệm, mà còn để hiểu về những người đã chọn hy sinh vì lý tưởng của mình.
Phòng trưng bày trong khu lưu niệm lưu giữ hàng trăm hiện vật, tài liệu, ảnh chân dung và ảnh người thân. Trên tường có ảnh của các địa danh nơi ông học tập, dạy học và hoạt động cách mạng. Các bức ảnh ấy là những cột mốc trên con đường đi từ làng Kim Nặc tới những miền đất xa lạ, rồi lại quay về trong ký ức dân tộc.
Ngôi nhà tranh ba gian vẫn ở đó, không thay đổi. Cối xay lúa vẫn ở đó. Lưỡi cày vẫn ở đó. Cả nhà mình đến đây không phải chỉ để xem hiện vật, mà để hiểu rằng lịch sử bắt đầu từ những nơi rất bình thường, và những người làm nên lịch sử cũng bắt đầu từ những gia đình rất bình thường, như gia đình nhà nho nghèo ở làng Kim Nặc này.
Ngôi nhà tranh ba gian, mái rạ, vách phên, vẫn đứng yên dưới bầu trời Cẩm Hưng như thể thời gian chưa hề đi qua. Và người con sinh ra trong ngôi nhà ấy, người đã đi khắp Liên Xô, Trung Quốc, rồi lãnh đạo cả một phong trào, cuối cùng ngã xuống khi chưa đầy bốn mươi tuổi, vẫn còn đây, trong từng hiện vật, từng tấm ảnh, từng mảnh ký ức mà mảnh đất này gìn giữ.