Khu di tích Tây Sơn Thượng Đạo
Tây Sơn. Cái tên ấy thường gợi về Bình Định, về Bảo tàng Quang Trung, về trận Đống Đa lịch sử. Nhưng trước tất cả những điều đó, có một vùng đất ở phía Đông Gia Lai mà các nhà sử học gọi là nơi phong trào Tây Sơn bắt đầu. Đó là Tây Sơn Thượng Đạo.
Để hiểu vì sao, cả nhà cần nhìn vào bản đồ địa hình. Tây Sơn Thượng Đạo là vùng cao nguyên An Khê xưa, cửa ngõ nối đồng bằng với Tây Nguyên. Địa thế hiểm trở. Rừng núi bao quanh. Đây là nơi ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ và Nguyễn Lữ chọn làm căn cứ địa ban đầu. Gia Lai TV mô tả vùng này gồm Kbang, Đắk Pơ, Kông Chro và An Khê, và chính từ đây, nghĩa quân Tây Sơn chiêu binh, luyện võ, liên kết với cộng đồng địa phương trước khi tiến xuống hạ đạo.
Theo Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam, cuộc khởi nghĩa do anh em họ Nguyễn lãnh đạo bùng nổ năm một nghìn bảy trăm bảy mươi mốt, và vùng núi rừng An Khê trở thành căn cứ đầu tiên của cuộc khởi nghĩa đó. Từ An Khê, phong trào lan ra, phát triển mạnh và cuối cùng góp phần khôi phục thống nhất đất nước và đánh bại các cuộc xâm lược của quân Xiêm, quân Thanh. Đó là câu chuyện mà hầu hết người Việt Nam đều biết. Điểm khác biệt là không nhiều người biết nó bắt đầu từ đây, từ vùng An Khê này.
Năm hai nghìn không trăm hai mươi hai, Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định số chín mươi ba xếp hạng Quần thể di tích Tây Sơn Thượng Đạo là Di tích quốc gia đặc biệt. Đây không phải là danh hiệu cho một công trình đơn lẻ, mà cho cả một mạng lưới các địa điểm lịch sử phân tán trên nhiều xã và phường thuộc thị xã An Khê, huyện Đắk Pơ, huyện Kbang và huyện Kông Chro.
Năm hai nghìn không trăm hai mươi sáu, Quyết định số hai trăm ba mươi lăm phê duyệt nhiệm vụ lập quy hoạch bảo tồn và phát huy giá trị quần thể này, với quy mô hơn sáu mươi sáu héc ta. Quyết định liệt kê các điểm di tích thành phần, bao gồm An Khê Trường, An Khê Đình, Điện thờ Tây Sơn Tam Kiệt, Nhà trưng bày Tây Sơn Thượng Đạo, rồi đến các địa danh gắn với ký ức nghĩa quân như Miếu Xà, Cây Ké phất cờ, Cây Cầy nổi trống, Hòn đá Ông Nhạc, Vườn Mít và Cánh đồng Cô Hầu, và xa hơn là Nền Nhà, Hồ nước và Kho tiền Ông Nhạc.
Mỗi tên gọi đó là một mảnh ký ức. Nhưng cả nhà cần biết: nhiều chi tiết truyền thuyết xung quanh từng địa danh này chưa được xác minh bằng nguồn chính thức đủ chi tiết. Khi đến tham quan, nên kể những tên gọi đó như câu chuyện dân gian địa phương, như ký ức cộng đồng, không biến thành sự kiện lịch sử đã kiểm chứng.
Cụm trung tâm để bắt đầu tham quan là An Khê Trường, An Khê Đình và Điện thờ Tây Sơn Tam Kiệt. Đây là khu vực được Quyết định số hai trăm ba mươi lăm xác định là trung tâm của toàn di tích, nơi tổ chức lễ hội, đón khách và các sự kiện địa phương. An Khê Đình được báo chí mô tả là nơi thờ Tây Sơn Tam Kiệt và gắn với chỉ huy sở thời kỳ đầu khởi nghĩa. An Khê Trường, theo Tuổi Trẻ và Báo Tin tức, gắn với hoạt động tập hợp lực lượng và chuẩn bị xuất quân năm một nghìn bảy trăm bảy mươi ba.
Điều đáng kể là Quần thể di tích Tây Sơn Thượng Đạo nằm trên trục Quốc lộ mười chín từ Pleiku đi Quy Nhơn, nghĩa là đây là điểm kết nối tự nhiên trong tuyến du lịch lịch sử nối Tây Nguyên và Nam Trung Bộ. Báo Tin tức ghi khoảng cách từ Bảo tàng Quang Trung ở Bình Định đến khu Tây Sơn Thượng Đạo chỉ khoảng bốn mươi lăm cây số. Nếu cả nhà muốn đi trọn hành trình Tây Sơn, thì Thượng Đạo ở đây là nơi bắt đầu và Bảo tàng Quang Trung là nơi kết thúc, hoặc ngược lại.
Lễ hội ở đây cũng rất đáng nhắc: Hội Cầu Huê là một lễ hội gắn với truyền thống Tây Sơn Thượng Đạo được phục dựng với hoạt cảnh chiêu binh Tây Sơn, nhạc võ Tây Sơn, hát Cầu Huê, múa lân và võ thuật. Gia Lai TV ghi nhận điều này như một phần của nỗ lực bảo tồn văn hóa phi vật thể địa phương.
Tây Sơn Thượng Đạo nhắc chúng ta rằng mỗi cuộc thay đổi lớn trong lịch sử đều bắt đầu từ một vùng đất cụ thể, thường không phải ở trung tâm, không phải ở chỗ đông người, mà ở một góc rừng núi nào đó nơi người ta còn có thể giữ bí mật và đủ sức kiên nhẫn để chuẩn bị.