Khu di tích lịch sử Quốc gia Truông Bồn
Có những địa danh mà khi nhắc đến, người miền Bắc trung tuổi trở lên thường lặng lại một chút.
Truông Bồn là một trong những địa danh như vậy.
Truông Bồn không phải là tên một ngọn núi hay một con sông. Trong tiếng địa phương xứ Nghệ, truông là một đoạn đèo dốc chạy giữa hai vách núi hiểm trở. Truông Bồn là đoạn đèo dốc dài năm cây số, cao gần bảy mươi mét trên dãy núi Thung Nưa, thuộc địa phận xã Mỹ Sơn, huyện Đô Lương, Nghệ An.
Trong kháng chiến chống Mỹ, đây là một trong những điểm ác liệt nhất trên tuyến đường chiến lược mười lăm A, tuyến đường nối hậu phương miền Bắc với chiến trường miền Nam. Bom đạn tập trung vào những điểm thắt cổ chai như Truông Bồn, vì hủy diệt được những điểm đó đồng nghĩa với cắt đứt mạch máu vận chuyển.
Và tại đây, ngày ba mươi mốt tháng mười năm một nghìn chín trăm sáu mươi tám, mười ba chiến sĩ thanh niên xung phong thuộc Đại đội ba trăm mười bảy, Đội sáu mươi lăm, Tổng đội Thanh niên xung phong chống Mỹ cứu nước tỉnh Nghệ An đã hy sinh.
Mười ba người. Hầu hết còn rất trẻ.
Họ đang làm nhiệm vụ bảo đảm giao thông, san lấp hố bom, thông đường cho xe qua. Đó là công việc diễn ra mỗi ngày ở những trọng điểm như Truông Bồn: sau mỗi đợt ném bom, lực lượng thanh niên xung phong chạy ra lấp hố, gạt đá, kéo những cây đổ xuống mặt đường để xe có thể tiếp tục đi trong đêm. Không có họ, những chuyến xe từ Bắc vào Nam sẽ mắc kẹt.
Năm hai nghìn không trăm lẻ tám, Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân cho tập thể mười bốn chiến sĩ thanh niên xung phong Truông Bồn.
Hôm nay, Khu Di tích Lịch sử Quốc gia Truông Bồn được bảo tồn và tôn tạo trên diện tích hai trăm mười bảy nghìn ba trăm hai mươi bảy mét vuông, với tổng mức đầu tư ba trăm sáu mươi lăm tỷ đồng.
Trung tâm của khu di tích là khu mộ mười ba anh hùng liệt sĩ thanh niên xung phong, nơi khách đến dâng hoa, dâng hương.
Nhà tưởng niệm thờ một nghìn hai trăm bốn mươi anh hùng liệt sĩ đã hy sinh tại Truông Bồn.
Một nghìn hai trăm bốn mươi người. Đây không chỉ là câu chuyện của mười ba chiến sĩ Đại đội ba trăm mười bảy, mà còn là câu chuyện của tất cả những người đã ngã xuống trên tuyến đường này qua suốt những năm chiến tranh.
Nhà truyền thống trưng bày hiện vật, kỷ vật và một sa bàn điện tử mô phỏng lịch sử Truông Bồn bằng hình ảnh, âm thanh và hoạt cảnh.
Và giữa hồ điều hòa và khuôn viên cảnh quan, ba cây hương bằng đá xanh nguyên khối cao hai mươi bảy mét vươn thẳng lên trời, như ba ngọn đèn đá canh giữ ký ức của những người đã ngã xuống nơi đây.
Truông Bồn là nơi để lặng lại. Đứng trước ba cây hương đá cao hai mươi bảy mét vươn thẳng lên bầu trời Nghệ An, cả nhà sẽ cảm được điều không có sách giáo khoa nào nói hết: rằng tự do đi lại, tự do lên kế hoạch cho một chuyến du lịch gia đình, đã từng là thứ rất nhiều người trẻ phải hy sinh để giữ gìn.