Khu lưu niệm Nguyễn Công Trứ
Người ta thường nói danh nhân lớn thì để lại dấu ấn không chỉ trong sách sử mà còn trên chính mảnh đất họ đã sống. Với Nguyễn Công Trứ, dấu ấn đó nằm cả trong những vùng đất mới được mở mang, trong những câu hát nói truyền đời. Và trong ngôi đền thờ trầm mặc giữa làng Uy Viễn xưa thuộc Nghi Xuân, Hà Tĩnh.
Nguyễn Công Trứ sinh năm một nghìn bảy trăm bảy mươi tám tại làng Uy Viễn, nay là xã Xuân Giang, huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh. Ông mất ngày bảy tháng mười hai năm một nghìn tám trăm năm mươi tám, thọ tám mươi tuổi, tại chính quê nhà.
Tám mươi năm cuộc đời của một con người, nhưng gần ba mươi năm trong số đó ông dành cho việc làm quan dưới nhiều triều vua nhà Nguyễn. Cổng thông tin điện tử huyện Nghi Xuân ghi nhận dấu ấn của ông trải qua nhiều lĩnh vực: chính trị, quân sự, kinh tế, văn hóa và nghệ thuật.
Nhưng điều nhiều người nhắc nhớ nhất về Nguyễn Công Trứ là câu chuyện khai hoang ven biển. Ông đề xuất và thực hiện chiêu mộ dân binh lưu tán, đắp đê lấn biển, mở đất hoang để lập nên hai huyện mới: huyện Kim Sơn ở Ninh Bình và huyện Tiền Hải ở Thái Bình. Hai huyện đó đến ngày nay vẫn còn, với hàng chục vạn người dân sống trên vùng đất tổ tiên họ được Nguyễn Công Trứ giúp khai phá. Di sản đó không nằm trong đền thờ, không nằm trong câu thơ, mà nằm trong chính mảnh đất mà người dân vẫn đang canh tác và sinh sống.
Ở mảng văn chương và nghệ thuật, Nguyễn Công Trứ để lại hơn một trăm năm mươi tác phẩm thi ca, nhiều nhất là ca trù và thơ Nôm. Nguồn huyện Nghi Xuân nêu ông có công làm cho hát nói trở thành một thể thơ hoàn chỉnh, mở ra thời kỳ hưng thịnh cho nghệ thuật hát nói và ca trù. Ca trù là loại hình biểu diễn phức hợp có ca nương hát, đàn đáy và trống chầu, gắn chặt với đời sống văn chương của các nhà nho Việt Nam qua nhiều thế kỷ. Năm hai nghìn không trăm lẻ chín, UNESCO ghi Ca trù của Việt Nam vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Nghi Xuân là một trong những vùng đất gắn với ca trù, và khi nhắc đến Nguyễn Công Trứ ở đây, ta cũng đang nhắc đến cả một mạch di sản âm nhạc đang cần được tiếp nối.
Khu lưu niệm Nguyễn Công Trứ gồm mộ và đền thờ tại thôn Lam Thủy, xã Xuân Giang. Đây là di tích được Nhà nước xếp hạng cấp quốc gia; Cổng TTĐT tỉnh Hà Tĩnh xác nhận điều này trong danh sách di tích cấp quốc gia của huyện Nghi Xuân. Mỗi năm vào ngày mười bốn tháng mười một âm lịch, huyện Nghi Xuân tổ chức lễ giỗ Uy Viễn Tướng công Nguyễn Công Trứ tại nhà thờ ông.
Du lịch Hà Tĩnh giới thiệu Khu di tích Nguyễn Công Trứ là một phần trong tuyến văn hóa Nghi Xuân. Tuyến đó nối liền Khu di tích Đại thi hào Nguyễn Du, làng ca trù Cổ Đạm, đình Hội Thống, biển Xuân Thành và danh thắng Hồng Lĩnh sông La. Đó là hành trình để hiểu Nghi Xuân như một vùng đất danh nhân, âm nhạc và cảnh sắc.
Một chi tiết thú vị mà Du lịch Hà Tĩnh có nhắc: Câu lạc bộ Ca trù Nguyễn Công Trứ từng sinh hoạt và biểu diễn đều đặn mỗi tuần hai buổi tại khu di tích. Được nghe tiếng đàn đáy và giọng ca nương ngay tại chính nơi thờ người đã góp phần định hình nghệ thuật đó, đó là điều ít nơi nào có được.
Đứng trước đền thờ Nguyễn Công Trứ, cả nhà có thể nghĩ đến một câu hỏi đơn giản. Người đàn ông này sống thế kỷ mười chín, không có máy móc, không có vốn nhà nước lớn, ấy mà ông đã chiêu dân, đắp đê và lập được hai huyện. Ông làm thơ, viết ca trù, và những bài thơ đó còn được đọc đến ngày nay. Đó là loại di sản không cần tủ kính bảo quản. Nó nằm trong ruộng đất và trong lời ca.