Kinh Bhagavad Gita

Cây cung rơi xuống sàn xe. Tiếng kim khí chạm gỗ vang lên, rồi im bặt trong cái ồn ào của hàng nghìn quân lính đang đứng chờ.

Arjuna, chiến sĩ hàng đầu của quân Pandava, đứng trên xe ngựa ở giữa chiến trường Kurukshetra. Trước mặt ngài là đội quân Kaurava, chuẩn bị giao chiến. Nhưng trong hàng ngũ địch đó, ngài nhìn thấy thầy dạy cung thuật ngày xưa của mình. Ngài nhìn thấy người chú họ, người anh em cùng dòng máu, những người bạn từ thuở nhỏ.

Đầu gối ngài khuỵu xuống. Cung Gandiva trượt khỏi tay.

Ngài nói với người đánh xe: "Tôi không thể chiến đấu."

Người đánh xe ấy là Krishna.

Krishna không chỉ đưa ra một mệnh lệnh. Sau lời trách đầu tiên, rằng người chiến sĩ không nên để nỗi yếu lòng khuất phục mình, ngài kiên nhẫn ở lại bên người bạn đang ngồi sụp trên sàn xe, và bắt đầu giảng giải.

Cuộc đối thoại đó, theo sử thi Mahabharata, kéo dài đủ để thay đổi cách Arjuna nhìn vào bản thân mình. Và nó được ghi lại thành Bhagavad Gita, một trong những văn bản triết học sâu sắc nhất mà nhân loại từng đặt bút xuống.

Bhagavad Gita gồm mười tám chương và bảy trăm câu thơ. Nhưng bản chất của nó không phải là một bộ giáo điều. Nó là một cuộc trò chuyện. Một người bạn ngồi bên cạnh một người bạn khác đang kiệt sức, và hỏi: "Bạn đang thực sự sợ điều gì?"

Krishna không tìm cách xóa đi nỗi đau của Arjuna. Ngài giúp Arjuna nhìn thẳng vào nó.

Điều đầu tiên mà Krishna giảng chạm vào điều mà Arjuna đã bỏ quên: linh hồn, mà người Hindu gọi là atman, không bị sinh ra và không chết đi. Những gì thay đổi là thân xác, không phải điều ở sâu bên trong mỗi người. Vì vậy, người đang ngồi sụp trên sàn xe ngựa đó đang thực sự lo sợ điều gì?

Rồi Krishna dẫn đến điều lớn hơn.

Ngài nói với Arjuna: Con người không có quyền kiểm soát kết quả của hành động. Con người chỉ có quyền thực hiện hành động của mình. Đây là điều người Hindu gọi là nishkama karma, nghĩa là hành động vô cầu, làm điều mình phải làm mà không bám víu vào thành bại.

Làm hết phần của mình. Buông bỏ phần còn lại.

Arjuna đã hỏi: nếu không biết kết quả sẽ ra sao, làm sao biết mình đang đi đúng đường? Và Krishna trả lời bằng cách dẫn ngài về một điểm tựa không dao động: dharma, bổn phận của từng người, trong từng hoàn cảnh, trong từng khoảnh khắc cụ thể. Bổn phận ấy gắn với vị trí của mỗi người trong cuộc đời, và người ta chỉ nghe rõ nó khi mọi ồn ào đã lắng xuống.

Cuộc đối thoại này không chỉ nói về một trận chiến xa xôi. Bhagavad Gita trở thành tấm gương mà người ta soi vào mỗi khi đứng trước một lựa chọn không có đáp án rõ ràng.

Cú rơi cung tên của Arjuna không phải là yếu đuối. Đó là khoảnh khắc của sự trung thực. Ngài nhìn thấy mâu thuẫn thực sự của mình, và dám đứng trong đó thay vì giả vờ không có gì. Và người bạn ngồi bên cạnh không giải quyết mâu thuẫn ấy thay cho ngài. Ngài chỉ ở đó, hỏi câu hỏi đúng, cho đến khi Arjuna tự tìm thấy câu trả lời của mình.

Một triết học chạm đến điều căn bản của con người thường không ở lại một mình. Nó đi.

Tinh thần của Vishnu, vị thần bảo hộ mà người Hindu tin rằng Krishna là một hóa thân, đã lan tỏa đến Đông Nam Á qua nhiều thế kỷ, gắn liền với văn hoá Chăm Pa. Ở thánh địa Mỹ Sơn, nơi người Chăm xưa thờ thần Shiva là chính, hình tượng Vishnu vẫn còn lặng lẽ ở lại trong đá và trong điêu khắc, dấu tích của một nền văn minh đã sống cùng những vị thần ấy.

Và rồi cuộc đối thoại ấy cũng đến với người Việt. Bhagavad Gita đã được dịch ra tiếng Việt với tên Chí Tôn Ca, nghĩa là Bài Ca của Đấng Cao Cả, một cái tên giản dị cho cuộc trò chuyện đã đi qua biết bao thế hệ người đọc.

Cuốn sách mỏng ấy ngồi yên trên giá sách. Nó không làm gì cả. Nó chỉ chờ.

Chờ đến ngày một người nào đó đứng trước một điều rất khó, cảm thấy kiệt sức, và cần một tiếng nói nhắc nhở rằng: con người không kiểm soát được kết quả, chỉ kiểm soát được hành động. Rằng có người bạn đã từng ngồi xuống bên cạnh một người không đứng dậy được, và không hề tội nghiệp hay sốt ruột, chỉ hỏi câu hỏi tiếp theo.

Ở chiến trường Kurukshetra trong sử thi Mahabharata, cây cung Gandiva đã được Arjuna nhặt lại. Không phải vì ngài không còn sợ nữa. Mà vì ngài đã hiểu rằng sợ hãi không phải là lý do để không làm điều mình phải làm.

Và người bạn ngồi bên cạnh ngài trên chiếc xe ngựa đó, người đã chọn trò chuyện chứ không chỉ truyền lệnh, vẫn ở đó trong từng trang sách, trong từng lần ai đó cần hỏi một câu hỏi thật thà về chính mình.