Làng Chuông

Đôi bàn tay chọn từng tấm lá lụi, giơ lên ánh sáng, lật mặt trước mặt sau, rồi đặt nhẹ vào chiếc vành tre đã uốn tròn. Không nhanh, không vội. Ở làng Chuông, từng công đoạn đều như vậy.

Làng Chuông thuộc xã Phương Trung, huyện Thanh Oai, thành phố Hà Nội, nằm cách trung tâm Hà Nội khoảng ba mươi cây số về phía tây nam, bên bờ sông Đáy. Đây là một cộng đồng nghề thực sự, nơi nghề nón thấm vào từng nếp nhà, không phải điểm du lịch được dàn dựng.

Theo Báo Nhân Dân, nghề làm nón ở Phương Trung đã gần bốn trăm năm. Không ai trong làng biết chính xác nghề đến từ đâu, các cụ cao niên chỉ nói "có từ lâu lắm rồi". Trong truyền kể dân gian, nón Chuông từng được tiến dâng hoàng hậu và công chúa trong cung, câu chuyện được nhiều thế hệ kể lại, dù chưa có tư liệu thư tịch cụ thể xác nhận.

Một chiếc nón làng Chuông đi qua tám công đoạn: làm khung, xếp vòng, đặt giấy bóng, xếp lá lót, phủ mo cau, xếp lá ngoài, khâu, và đan sợi. Lá lụi, tức lá non của cây cọ còn búp chưa xòe, được mua từ các tỉnh Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, vò với cát rồi phơi nắng đến khi trắng bạc và dẻo đều. Vành nón làm từ cật tre và nứa, vót tròn đều tay. Mo cau phủ lớp giữa, tạo độ cứng nhẹ mà không làm nón nặng thêm. Theo Báo Nhân Dân, một người thợ quen tay khâu được khoảng hai chiếc mỗi ngày.

Mũi khâu là công đoạn quyết định. Chỉ phải xuyên đều qua từng lớp lá, đường khâu chìm, không để lộ sợi chỉ. Người thợ giỏi khâu bằng cảm giác đầu ngón tay hơn là bằng mắt, vì vậy nghề nón không thể học nhanh.

Theo Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, nón Chuông từng là nguồn cung chính cho phố Hàng Nón trong khu phố cổ Hà Nội, con phố mà người Pháp đặt tên là rue des Chapeaux, phố Nón. Từ làng Phương Trung, nón vào nội thành qua tay người bán lẻ, đến tay người mua khắp nơi. Mạch đó bền suốt nhiều thế kỷ.

Cục Sở hữu trí tuệ đã cấp nhãn hiệu tập thể "Nón Chuông" theo Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, ghi nhận thương hiệu của cả cộng đồng, không chỉ một hộ. Nhiều sản phẩm nón Chuông đạt chứng nhận OCOP bốn sao do Sở Công Thương thành phố Hà Nội chấm điểm. Nón từ làng đã đến Nhật Bản, Pháp, Hàn Quốc, Thái Lan và Nga.

Hôm nay, toàn xã có hơn ba nghìn hộ làm nón, mỗi năm sản xuất khoảng ba triệu chiếc theo Báo Nhân Dân. Chợ nón họp nhiều phiên trong tháng theo lịch âm, nghệ nhân bày nón trên chiếu, người mua đội thử rồi mang đi.

Khi đến làng Chuông, cả nhà bước vào không gian sống thực sự của người thợ, không phải điểm trình diễn. Từng mái nhà có tiếng kim chạm vành tre, từng sân phơi trắng lá lụi dưới nắng. Nghề nón Chuông còn đứng được là nhờ từng bàn tay kiên nhẫn ngồi khâu mỗi ngày.