Cố Viên Lầu – Làng Việt Cổ Ninh Bình

Có những nơi đến vì phong cảnh đẹp. Có những nơi đến vì câu chuyện đằng sau nó còn quan trọng hơn cảnh vật.

Cố Viên Lầu thuộc loại thứ hai.

Nơi này nằm trong vùng Tam Cốc – Bích Động, sát cạnh bến thuyền nổi tiếng, trong không gian rộng lớn của Quần thể danh thắng Tràng An mà UNESCO đã công nhận là di sản hỗn hợp văn hóa và thiên nhiên. Tràng An Danh Thắng gọi Cố Viên Lầu là một trong các điểm đi bộ, xe đạp và leo núi của khu vực Tam Cốc – Bích Động. Nhưng thực ra, đây là một khu bảo tồn nhà cổ. Hơn hai mươi nếp nhà gỗ lâu đời được sưu tầm từ khắp Ninh Bình và các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ, mang về dựng lại trên khuôn viên khoảng hai mươi hai ngàn mét vuông, tạo thành hình ảnh thu nhỏ của một làng quê Bắc Bộ xưa.

Những ngôi nhà ở đây có tuổi đời từ thế kỷ mười tám đến thế kỷ hai mươi. Không phải nhà nào cũng do một tay thợ dựng, không phải nhà nào cũng từ cùng một vùng đất. Nhưng khi được đặt cạnh nhau, chúng kể một câu chuyện chung: về cách người Bắc Bộ ăn ở, sinh hoạt, thờ cúng và truyền lại nếp nhà qua nhiều thế hệ.

Khuôn viên khi còn hoạt động đầy đủ có cây đa, bến nước, sân đình, ngôi đình bảy gian được chủ nhân kể là lấy về từ huyện Thanh Liêm, Hà Nam, tuổi đời hơn một trăm rưỡi năm. Bên trong các căn nhà là sập gụ, tràng kỷ, tủ chè, các đồ vật quen thuộc của nếp sống cũ. Bộ sưu tập cổ vật theo Báo Ninh Bình gồm đồ đá, đồ đồng, đồ gốm sứ và đồ gỗ; khu trưng bày từng được khai trương để đón khách và nhà nghiên cứu.

Nhưng câu chuyện của Cố Viên Lầu không chỉ dừng ở những nếp mái ấy.

Từ năm hai nghìn mười tám, Cố Viên Lầu lâm vào tranh chấp giữa chủ doanh nghiệp và ngân hàng, toàn bộ hoạt động bị đình lại. VnExpress và VietnamNet đều đăng bài ghi nhận khu nhà cổ xuống cấp nặng, cỏ mọc um tùm, nhiều hạng mục hư hỏng và chỉ còn một phần nhỏ khuôn viên có thể tiếp cận. Chính những bài viết ấy phản ánh Cố Viên Lầu từng là nơi các đoàn phim chọn làm bối cảnh, từng lọt vào danh sách bảy điểm du lịch ấn tượng năm hai nghìn không trăm hai mươi ba do Báo Ninh Bình đưa tin. Rồi lại rơi vào tình trạng bỏ hoang trong khi chờ giải quyết pháp lý.

Điều này dẫn đến câu hỏi mà Cố Viên Lầu đặt ra, và không phải điểm du lịch nào cũng đặt ra được: bảo tồn nhà cổ là một việc, quản lý bền vững mới là việc khác.

Khi một khuôn viên được xây để lưu giữ hơn hai mươi nếp nhà cổ từ thế kỷ mười tám, để trưng bày hàng trăm cổ vật, để tái tạo không gian làng quê Bắc Bộ giữa lòng vùng di sản Tràng An, đó là một nỗ lực đáng trân trọng. Nhưng nếu thiếu cơ chế quản lý, thiếu sự hỗ trợ pháp lý và thiếu nguồn lực duy trì, thì chỉ vài năm bỏ hoang là đủ để gỗ mục, ngói vỡ, cỏ lấn. Đây là bài học không chỉ riêng cho Cố Viên Lầu.

Và nếu cả nhà có con nhỏ muốn hiểu Bắc Bộ xưa trông như thế nào, ngay cả trong trạng thái xuống cấp như hiện tại, những nếp mái, hàng cột, ô cửa của Cố Viên Lầu vẫn kể được điều mà không cuốn sách giáo khoa nào kể thay được. Đây là cách ông bà cố ta từng sống, từng dựng nhà, từng xếp đặt không gian trong ngôi nhà của mình.

Cố Viên Lầu chưa chết. Nhưng nó đang chờ.