Làng đúc đồng Ngũ Xã
Đứng trên cầu nhỏ bắc vào đảo, cả nhà có thể nghe thấy tiếng nước hồ vỗ nhẹ hai bên. Phía trước là Đảo Ngũ Xã, nằm lọt giữa Hồ Trúc Bạch như một mảnh đất tự cô lập với phần còn lại của thành phố. Ít ai biết rằng mảnh đất nhỏ này đã từng là lò đúc đồng nổi tiếng nhất Kinh thành Thăng Long.
Câu chuyện bắt đầu từ đầu thế kỷ mười bảy. Theo Báo Hà Nội Mới, năm người đàn ông từ năm thôn khác nhau thuộc Thuận Thành, Bắc Ninh cùng lên Kinh đô tìm việc. Họ gặp nhau trên vùng đất cỏ hoang phía đông Hồ Trúc Bạch, cùng dựng lều tạm, đắp lò, bắt đầu nghề đúc đồng. Lần lượt từng người đưa vợ con ra theo. Từ năm người thợ, thành năm gia đình, rồi thành làng. Người ta gọi là Làng Ngũ Xã, nghĩa là làng của năm xã, hay theo cách gọi dân gian là làng của năm chàng thợ.
Trong nhiều thế kỷ tiếp theo, Ngũ Xã trở thành trường đúc đồng lớn nhất Kinh thành. Báo Nhân Dân dẫn câu truyền miệng xứng danh bốn nghề tinh hoa bậc nhất Thăng Long: "Lĩnh hoa Yên Thái, đồ gốm Bát Tràng, thợ vàng Định Công, thợ đồng Ngũ Xã". Bốn tên, bốn làng, bốn nghề, và Ngũ Xã đứng trong danh sách đó như một đại diện của nghệ thuật đúc kim loại truyền thống Hà Nội.
Những thợ đồng Ngũ Xã không chỉ đúc đồ thờ. Họ đúc tượng lớn. Tượng Trấn Vũ bằng đồng đen, cao ba phẩy chín lăm mét, đặt tại đền Quán Thánh từ thế kỷ mười bảy, cũng là sản phẩm của bàn tay người Ngũ Xã. Nhưng tác phẩm được xem là đỉnh cao của làng, và của nghệ thuật đúc đồng Việt Nam thời hiện đại, chính là Tượng Phật A Di Đà trong chùa Thần Quang ngay trên đảo.
Theo phatgiao.org.vn, pho tượng này được đúc từ năm một nghìn chín trăm bốn mươi chín đến năm một nghìn chín trăm năm mươi hai. Nghệ nhân Nguyễn Văn Tùy chủ trì cùng một nhóm thợ lành nghề. Kỳ đúc kéo dài ba năm. Đúc xong, tượng cao ba phẩy chín lăm mét, nặng mười tấn, được đúc liền khối, rỗng bên trong, theo kỹ thuật chỉ những người thợ giỏi nhất mới thực hiện được. Tòa sen đỡ tượng cao một phẩy bốn lăm mét, nặng thêm ba phẩy chín tấn, với chín mươi sáu cánh sen chạm khắc tinh xảo. Ngày mười một tháng năm năm một nghìn chín trăm chín mươi ba, chùa Thần Quang và đình Ngũ Xã được Bộ Văn hoá - Thông tin xếp hạng Di tích lịch sử cấp quốc gia về kiến trúc nghệ thuật. Đó là sự công nhận chính thức cho di sản mà những người thợ đúc đồng đã để lại trên mảnh đất này.
Còn nghề đúc đồng hôm nay? Báo Nhân Dân năm hai nghìn hai mươi ba ghi nhận chỉ còn khoảng hai hộ gia đình trên đảo vẫn duy trì nghề truyền thống. Không còn lò đúc lớn như xưa. Nhưng mỗi lần cả nhà bước vào chùa Thần Quang và ngước nhìn pho tượng tỏa sáng trong không gian tĩnh lặng, cả nhà sẽ hiểu vì sao người ta vẫn gọi Ngũ Xã là trái tim của nghề đúc đồng Hà Nội. Hơn bốn trăm năm rồi, ngọn lửa đó vẫn chưa nguội lạnh.