Phố Tạ Hiện
Chiều xuống chầm chậm trên khu phố cổ Hoàn Kiếm. Đèn vàng bật từng nhà. Mái ngói nâu vảy cá xen với mặt nhà hai tầng kiểu Pháp. Một phố ngắn, hẹp, chỉ chừng vài trăm mét. Bước chân du khách nhiều quốc tịch trộn lẫn tiếng nói Hà Nội, tiếng rao của người bán hàng rong và tiếng xe đạp lăn nhẹ qua mặt đá.
Đó là phố Tạ Hiện.
Theo trang Hoàn Kiếm 360 của Ủy ban nhân dân quận Hoàn Kiếm, phố Tạ Hiện thuộc phường Hàng Buồm, quận Hoàn Kiếm, dài khoảng hai trăm bảy mươi mét, kéo dài từ phố Hàng Buồm đến phố Hàng Bạc, cắt ngang qua phố Lương Ngọc Quyến. Phố nằm gọn trong khu vực bảo tồn cấp một của khu phố cổ Hà Nội, ngay sát trục Hàng Đào - Hàng Ngang - Hàng Đường và chỉ vài bước chân tới hồ Hoàn Kiếm.
Tên phố chưa luôn là Tạ Hiện. Theo cùng nguồn của Ủy ban nhân dân quận Hoàn Kiếm, thời Pháp thuộc đoạn phố này có hai tên gọi khác nhau: ngõ Quảng Lạc ở đoạn đầu và phố Giê-rô ở đoạn sau. Tên Tạ Hiện chỉ được đặt sau Cách mạng Tháng Tám, để ghi nhớ một danh tướng.
Cụ Tạ Quang Hiện, sinh năm một nghìn tám trăm bốn mươi mốt, mất năm một nghìn tám trăm chín mươi ba theo phần lớn tài liệu phổ biến, là một võ quan triều Nguyễn. Khi triều đình ký hòa ước cắt đất cho người Pháp, cụ bất mãn, rời chức và trở thành một trong những thủ lĩnh của phong trào Cần Vương chống Pháp ở vùng Thái Bình và Nam Định. Đặt tên phố theo cụ là cách Hà Nội ghi vào bản đồ thành phố một tấm lòng yêu nước, ngay trên một con phố nhỏ trong khu phố Pháp - Hoa cũ.
Kiến trúc phố mang dấu ấn rõ của giao lưu Đông - Tây đầu thế kỷ hai mươi. Báo Nhân Dân mô tả dãy số lẻ phố Tạ Hiện mang phong cách Pháp hai tầng, mặt tiền vữa, cửa sổ cao và lan can sắt; còn dãy số chẵn giữ kiến trúc cổ Việt với mái ngói vảy cá đặc trưng. Đó là kiểu kiến trúc nhà ống Pháp - Đông Dương đặc trưng của khu phố cổ, hình thành khi người Pháp quy hoạch lại Hà Nội cuối thế kỷ mười chín đầu thế kỷ hai mươi.
Để giữ được nét ấy, Hà Nội đã đầu tư công sức không nhỏ. Báo Nhân Dân cho biết một đoạn phố dài năm mươi hai mét, từ phố Lương Ngọc Quyến đến phố Đào Duy Từ, đã được chọn cải tạo bảo tồn mặt phố. Sau hơn một năm thi công với kinh phí mười lăm tỷ đồng, từ hợp tác giữa thành phố Hà Nội và thành phố Toulouse của Pháp, đoạn phố thí điểm này hoàn thành vào cuối năm hai nghìn không trăm mười một, trở thành một mẫu mực bảo tồn mặt phố cổ.
Hôm nay, phố Tạ Hiện được nhiều người gọi vui là "phố Tây" hay "phố không ngủ". Cả nhà cần hiểu đây là biệt danh do du khách và báo chí dùng, không phải tên chính thức. Vào ban ngày, phố vẫn yên, các nhà bán đồ ăn, đồ lưu niệm và cà phê. Đến chiều tối, đặc biệt vào cuối tuần khi Mã Mây - Tạ Hiện - Lương Ngọc Quyến trở thành tuyến phố đi bộ từ tháng mười năm hai nghìn không trăm mười bốn theo Báo Hànộimới, phố trở nên rộn ràng với khách trong nước và quốc tế ngồi trò chuyện trên những chiếc ghế nhựa thấp.
Phố Tạ Hiện ngắn nhưng kể được nhiều câu chuyện. Một cái tên gợi nhớ một danh tướng Cần Vương. Một dãy nhà giữ được sau hơn một thế kỷ, nửa Pháp nửa Việt soi nhau qua phố hẹp. Một mặt phố từng được Hà Nội và Toulouse chung tay phục dựng từng viên ngói. Và đêm cuối tuần, khi đèn vàng bật đều hai bên mái, tiếng nhiều ngôn ngữ hòa vào nhau giữa những chiếc ghế nhựa thấp, cả nhà sẽ thấy con phố nhỏ ấy đang sống, đang thở, y như nó đã từng sống suốt hơn một trăm năm qua.