Lăng Khải Định
Cả nhà chuẩn bị tinh thần để leo nhé. Một trăm hai mươi bảy bậc thang đá. Không phải một trăm hai mươi bảy bước đi bình thường, đây là bậc thang đá dẫn lên sườn núi Châu Chữ, chia thành năm cấp. Ở đỉnh cùng là nơi có lẽ sẽ làm cả nhà ngơ ngác nhất trong toàn bộ hành trình Huế.
Ứng Lăng, lăng của vua Khải Định, là lăng nhỏ nhất trong các lăng triều Nguyễn: khoảng nửa héc ta, bằng một phần ba sáu diện tích lăng Minh Mạng. Nhưng cũng tinh xảo nhất, tốn kém nhất, và độc đáo nhất. Khải Định khởi công ngày bốn tháng chín năm một nghìn chín trăm hai mươi. Vua mất năm một nghìn chín trăm hai mươi lăm ở tuổi bốn mươi, lăng chưa xong. Vua Bảo Đại, con trai duy nhất, hoàn thiện cho đến năm một nghìn chín trăm ba mươi mốt. Tổng cộng mười một năm.
Khải Định là vua thứ mười hai nhà Nguyễn, trị vì chín năm từ năm một nghìn chín trăm mười sáu đến năm một nghìn chín trăm hai mươi lăm. Thời ông trị vì, Pháp bảo hộ toàn diện, triều đình chủ yếu đóng vai trò biểu tượng. Ông lên ngôi vì Duy Tân, người tiền nhiệm, bị Pháp phế truất vì tham gia khởi nghĩa chống Pháp. Năm một nghìn chín trăm hai mươi hai, Khải Định là vua Nguyễn đầu tiên ra nước ngoài khi sang Pháp dự Triển lãm thuộc địa Marseille.
Câu chuyện về vua Khải Định không đơn giản. Ông là người có thẩm mỹ độc đáo, yêu nghệ thuật và thiết kế. Nhưng để có ngân sách xây lăng, ông tăng ba mươi phần trăm thuế hộ gia đình và tăng thuế thân trên toàn xứ Trung Kỳ. Dân nghèo khổ cực. Năm một nghìn chín trăm hai mươi hai, nhà yêu nước Phan Châu Trinh từ Pháp gửi bức thư, mà lịch sử ghi là Thất Điều thư, công khai tố cáo Khải Định bảy tội. Đây là lần đầu tiên trong sử Việt có người dám viết thư công khai chỉ trích vua Nguyễn. Vẻ đẹp của lăng mà cả nhà sắp thấy được trả giá bằng gánh nặng của người dân. Cả nhà tự suy ngẫm.
Trên đường leo bậc thang, cả nhà hãy nhìn vào các hàng tượng đá quan lính voi ngựa hai bên Bái Đình. Theo một số nguồn, khuôn mặt các tượng ở đây là khuôn mặt Việt Nam, khác với các lăng cũ hơn có khuôn mặt kiểu Trung Hoa. Đây được xem là một yêu cầu của Khải Định, thể hiện ý thức Việt hoá lễ phục và hình tượng. Bên cạnh đó là bốn trụ biểu mang phong cách Phật giáo Ấn Độ, một dấu ấn ba nền văn hoá Á Đông phương Tây và Ấn Độ cùng hiện diện trong một lăng.
Và rồi là Cung Thiên Định.
Cả nhà bước vào bên trong. Tường và cột được cẩn hàng triệu mảnh sành sứ và thủy tinh nhập từ Trung Hoa, Nhật Bản và Pháp, từng mảnh nhỏ ghép lại bằng tay, tạo nên những hoa văn rồng phượng linh thú ánh lên trong ánh sáng. Đây là kỹ thuật cẩn ghép cao nhất của triều Nguyễn.
Ở phòng giữa, cả nhà sẽ thấy Bửu Tán, chiếc lọng vàng nặng khoảng một tấn cũng được cẩn mảnh sành sứ tinh xảo. Dưới Bửu Tán là tượng đồng vua Khải Định ngồi trên ngai. Tượng này không đúc tại Việt Nam mà được đặt làm tại Pháp năm một nghìn chín trăm hai mươi, do hai nghệ nhân Pháp tên P. Ducing và F. Barbedienne thực hiện. Đây là tượng đồng vua duy nhất trong các lăng triều Nguyễn.
Bây giờ cả nhà hãy ngước nhìn lên trần. Ba bức bích họa khổng lồ: Cửu Long Ẩn Vân, chín con rồng ẩn trong mây. Đây được đánh giá là những bức tranh trần lớn vào loại nhất Việt Nam, do nghệ nhân Phan Văn Tánh thực hiện. Theo truyền thuyết, ông vẽ bằng cọ dài đứng dưới đất không cần giàn giáo. Cả nhà lưu ý đây là truyền thuyết, chưa có nguồn lịch sử nào ghi lại phương pháp cụ thể của ông. Dù cách nào, chín con rồng với mây và sét trên ba mặt trần là một di sản nghệ thuật phi thường.
Vua Khải Định nằm bên dưới chân cả nhà, sâu chín mét xuống đất. Khác với lăng Minh Mạng hay lăng Tự Đức có Bửu Thành riêng biệt, ở đây quan tài vua được an táng ngay dưới Cung Thiên Định.
Nhìn ra từ trên cao cấp năm, cả nhà thấy toàn bộ lăng chỉ nhỏ như thế này. Nửa héc ta. Nhưng chứa đựng hàng triệu mảnh sành sứ, tượng đồng đúc từ Pháp, bích họa tầm cỡ quốc gia. Ứng Lăng là lăng cuối cùng trong chuỗi ba lăng tiêu biểu mà cả nhà thường được ghé thăm cùng nhau: sau Minh Mạng cổ điển và Tự Đức thơ mộng, đây là lăng của thời chuyển giao, khi phương Đông và phương Tây đan xen vào nhau trong một không gian nhỏ bé trên sườn núi Huế.
Hai mươi năm sau khi Khải Định mất, năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm, Việt Nam độc lập. Con trai ông, Bảo Đại, thoái vị. Triều Nguyễn kết thúc. Ứng Lăng là chứng tích cuối cùng của một thời đại.