Làng quan họ Diềm
Có một loại tiếng hát mà người ta không hát để biểu diễn. Người ta hát để trao, để nhận, để kết nghĩa, để giao duyên. Người hát và người nghe ngồi đối mặt nhau trong đêm, không nhạc cụ, không sân khấu, chỉ có giọng người và không gian thinh lặng giữa họ. Đó là quan họ.
Và nơi chúng ta đang đứng hôm nay là một trong những cái nôi của truyền thống ấy.
Viêm Xá là tên hành chính. Làng Diềm là tên nôm mà người vùng này vẫn quen gọi. Nay làng thuộc phường Kinh Bắc, tỉnh Bắc Ninh. Theo báo Nhân Dân, Viêm Xá là một trong những làng quan họ lâu đời nhất trong số bốn mươi chín làng quan họ của tỉnh Bắc Ninh, và là nơi duy nhất trong số đó có đền thờ Vua Bà, người được cộng đồng địa phương tôn là Thủy tổ Quan họ Bắc Ninh.
Trước khi đến đền Vua Bà, cần nói rõ một điều. Câu chuyện về Vua Bà là truyền thuyết, không phải hồ sơ sử học đã kiểm chứng. Tương truyền bà là con gái Vua Hùng, từng dừng chân ở vùng Viêm Trang xưa, khai khẩn đất đai, lập làng, dạy dân sản xuất và truyền cho họ những làn điệu quan họ. Đây là lớp ký ức văn hóa cộng đồng đã được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Khi đến đền Vua Bà, cả nhà đang bước vào không gian của tín ngưỡng và truyền thuyết, không phải bảo tàng lịch sử theo nghĩa hẹp. Và điều đó không làm cho nó kém ý nghĩa đi, mà ngược lại.
Đền Vua Bà là điểm thuyết minh quan trọng nhất của làng Diềm. Đây là nơi duy nhất trong cả vùng quan họ Bắc Ninh có đền thờ riêng dành cho vị được tôn là Thủy tổ Quan họ. Điều đó cho thấy mối gắn kết đặc biệt giữa làng Diềm với dòng chảy văn hóa quan họ đã được UNESCO ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào năm hai nghìn lẻ chín.
Rời đền Vua Bà, cả nhà đến đình Diềm. Theo nguồn du lịch tỉnh Bắc Ninh, đình được xây dựng năm một nghìn sáu trăm chín mươi hai, thờ Trương Hống và Trương Hát, hai vị thần được tôn kính ở nhiều vùng đất Kinh Bắc. Đình được xếp hạng di tích lịch sử năm một nghìn chín trăm sáu mươi bốn. Nhìn những nếp gỗ, cột kèo, cửa võng và không gian sân đình cổ kính, cả nhà đang nhìn vào một làng Việt còn giữ được nếp xưa.
Trong lễ hội làng Diềm, có một nghi thức rất đáng chú ý. Đoàn rước đi từ đền sang đình, vòng quanh làng, rồi đến đền Cùng và giếng Ngọc để lấy nước mang về thờ tại đền Vua Bà. Điều đó nhắc cả nhà rằng quan họ ở làng Diềm không phải chỉ là bài hát biểu diễn trên sân khấu. Nó nằm trong đời sống nghi lễ của cộng đồng, gắn với đình, đền, giếng nước, mùa màng, và sự kết nối giữa người sống và người đã khuất.
Lễ hội làng Diềm thường diễn ra vào đầu tháng hai âm lịch. Phần lễ có tế lễ, dâng hương, đọc chúc văn, tái hiện chạy cờ và cướp cầu. Phần hội có hát quan họ canh hát, hát trên thuyền, giao lưu tại đình, tại đền và tại nhà các ông trùm, bà trùm.
Cả nhà biết khái niệm nhà trùm trong quan họ không? Nhà trùm là nơi các liền anh, liền chị truyền thống tụ họp để học hát, hát canh, và giữ nền nếp quan họ xưa. Đó là mô hình truyền dạy phi chính thức nhưng bền vững nhất của quan họ. Ở làng Diềm, truyền thống này vẫn còn.
Không gian làng Diềm yên tĩnh theo cách hiếm có. Đình, đền, chùa, ngõ xóm rêu phong và cảnh quan bên sông Cầu tạo ra một bầu không khí như thể thời gian chưa vội. Và nếu cả nhà may mắn được nghe một canh hát quan họ thực sự ở đây, giọng liền anh liền chị vang lên giữa sân đình trong đêm, không amplifier, không ánh đèn màu, chỉ có giọng người và không gian thinh lặng, thì cả nhà sẽ hiểu tại sao người ta gọi quan họ là tiếng hát của tâm hồn.
Quan họ là tiếng hát của tình nghĩa, của hẹn hò và của chia tay. Làng Diềm là nơi tiếng hát đó bắt rễ sâu nhất trong lòng đất vùng Kinh Bắc.