Làng thêu Quất Động
Mũi kim nhỏ xuyên qua mặt vải, kéo theo sợi chỉ. Người thợ giữ vòng căng vải bằng tay trái, tay phải đưa kim lên xuống đều đặn. Từng mũi thêu xếp khít nhau, dần dần tạo nên cánh hoa, sải cánh cò, hay nét mái đình xưa. Đây là làng thêu Quất Động, xã Quất Động, huyện Thường Tín, thành phố Hà Nội, một trong những cái nôi của nghề thêu tay truyền thống Việt Nam.
Nghề thêu ở Quất Động có từ thế kỷ mười bảy. Ngôi làng này gắn với truyền thuyết về vị tổ nghề, Tiến sĩ Lê Công Hành, tên thật là Trần Quốc Khái, sinh năm một nghìn sáu trăm lẻ sáu ngay tại đây. Theo truyền thuyết được nhiều tài liệu địa phương ghi lại, trong một chuyến đi sứ sang Trung Quốc vào thế kỷ mười bảy, ông học được kỹ thuật thêu và mang về truyền dạy cho dân làng Quất Động, rồi nghề lan dần ra khắp vùng. Đây là truyền thuyết được người làng giữ gìn qua nhiều đời, chứ không phải sự kiện đã được xác lập hoàn toàn bằng tư liệu học thuật.
Mỗi năm, vào ngày mười hai tháng sáu âm lịch, dân làng tổ chức lễ giỗ tổ nghề tại đền thờ ông trong làng. Tiếng trống, làn hương, và hàng xóm cũ mới tụ lại, nhắc nhau rằng cái nghề mỏng manh tưởng như chỉ bằng sợi chỉ ấy đã nuôi sống bao đời người.
Quất Động là một trong bốn mươi tám làng nghề truyền thống của huyện Thường Tín được Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội công nhận. Thường Tín nổi tiếng là vùng đất trăm nghề, sơn mài, khảm trai, thêu, và Quất Động là điểm sáng trong cụm thủ công đó.
Nghề thêu Quất Động đòi hỏi đôi tay khéo léo và đôi mắt tinh tường. Người thợ phác thảo hoa văn lên vải, hoa cúc, hoa mai, cây trúc, hạc, bướm, rồi căng vải lên khung tròn và bắt đầu thêu từng mũi. Kỹ thuật gồm nhiều kiểu đâm kim: thêu nối đầu, chăng chặn, đâm xô, thụt lùi, bó bạt. Mỗi kiểu tạo kết cấu và độ nổi riêng. Một bức tranh hoàn chỉnh có thể mất từ vài ngày đến vài tháng.
Sản phẩm của làng rất đa dạng: tranh thêu phong cảnh và chân dung, trang phục lễ hội và áo dài thêu tay, đồ thờ cho chùa và đình, cùng nhiều mặt hàng trang trí. Sản phẩm thêu Quất Động đã được xuất khẩu ra nhiều nước trên thế giới. Nghệ nhân Thái Văn Bôn là người duy nhất của làng được phong danh hiệu Nghệ nhân Nhân dân.
Khoảng ba mươi năm trước, gần chín mươi phần trăm hộ dân xã Quất Động làm nghề thêu. Theo thời gian, con số đó giảm đáng kể khi thu nhập từ thêu tay khó cạnh tranh với công việc nhà máy. Tuy nhiên một số bạn trẻ đã quay lại với nghề, tìm cách đổi mới mẫu mã và mở rộng thị trường.
Nếu cả nhà có dịp đến Quất Động, hãy dừng lại nhìn một người thợ ngồi bên khung vải. Kim lên, kim xuống, sợi chỉ màu bắt sáng. Một bức tranh đang dần thành hình, mũi kim nối mũi kim, như bao thế hệ nối tiếp nhau giữ lửa cho một nghề đã hơn ba trăm năm tuổi.