Làng xôi Phú Thượng
Khoảng ba giờ sáng, Hà Nội vẫn chìm trong yên tĩnh. Nhưng ở phường Phú Thượng, quận Tây Hồ, ánh đèn đã bật lên trong hàng trăm gian bếp. Mùi nếp thơm nghi ngút. Người làng đồ xôi lần hai cho chín tới, chia phần, gói lá, sắp vào thúng. Trước khi bình minh ló dạng, những gánh xôi đã ra khỏi làng, chảy vào các chợ và ngõ phố Hà Nội.
Phường Phú Thượng nằm ven sông Hồng, nay thuộc quận Tây Hồ, thành phố Hà Nội. Làng xôi có gốc từ làng Kẻ Gạ, còn gọi là làng Phú Gia, một trong ba làng hợp thành phường ngày nay. Theo Báo Nhân Dân, mảnh đất ven sông với nguồn nước sạch và phù sa màu mỡ đã nuôi dưỡng hai giống nếp thượng hạng: nếp cái hoa vàng và nếp dâu keo. Chính hai giống này tạo nên cái dẻo thơm riêng biệt của xôi Phú Thượng.
Nghề xôi đã theo người làng qua nhiều thế hệ. Báo Nhân Dân ghi nhận từ thời xưa, cứ tờ mờ sáng, người làng hối hả gánh xôi vào Hà Nội bán, và chỉ đến tám giờ sáng là bán hết. Chợ xôi không họp theo kiểu chợ thông thường, không bảng hiệu, không giờ mở cửa rõ ràng. Đó là nhịp tự nhiên của nghề: đêm nấu, sáng sớm bán, sáng sớm dứt.
Theo Báo Nhân Dân, năm hai nghìn không trăm mười sáu, Hà Nội công nhận nghề xôi Phú Thượng là làng nghề truyền thống. Đến năm hai nghìn không trăm hai mươi bốn, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa nghề làm xôi Phú Thượng vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, ghi nhận cả kỹ thuật lẫn ý nghĩa văn hóa của nghề trong đời sống người Hà Nội.
Xôi của làng nhiều loại: xôi gấc đỏ tươi, xôi đậu xanh, xôi vò, xôi lạc, xôi xéo, xôi vừng dừa, xôi ngũ sắc, xôi ngô. Mỗi loại có cách đồ và phụ liệu riêng, từ đậu xanh đãi vỏ hấp chín tán mịn đến gấc ép lấy màu, từ lạc rang đến dừa nạo. Mỗi hộ có bí quyết riêng, dù nguyên liệu giống nhau.
Xôi còn là thứ không thể thiếu trong lễ tết, cưới hỏi và đám giỗ. Theo Báo Hànộimới, mùa cưới là mùa làm ăn chính. Mâm xôi gấc đỏ trong đám cưới mang ý nghĩa may mắn; xôi vò, xôi đậu trong đám giỗ mang phần chu đáo với người đã khuất; xôi ngũ sắc ngày Tết tượng trưng cho năm phúc. Mỗi năm vào ngày tám, chín, mười tháng Giêng âm lịch, làng Phú Gia tổ chức lễ hội xôi gắn với hội làng, theo Báo Nhân Dân. Đó là dịp nghề tổ được tôn vinh giữa ban ngày.
Khoảng năm trăm đến sáu trăm hộ gia đình hiện làm nghề, mỗi ngày toàn phường đồ khoảng mười tấn gạo nếp, giao đi khắp Hà Nội. Nghề xôi từ chỗ chỉ nuôi sống gia đình, nay là một phần bản sắc ẩm thực của thành phố.
Nghề xôi ở Phú Thượng không trưng bày, không biểu diễn. Cả nhà muốn chứng kiến thì chỉ cần ra đường lúc bốn giờ sáng, khi Hà Nội còn tối và những gánh xôi nóng hổi đang lặng lẽ chảy ra từ làng, mang theo mùi nếp thơm và hơi ấm của bàn tay bao thế hệ.