Cổng Tò Vò
Có những thứ mà thiên nhiên tạo ra không cần bất kỳ kiến trúc sư nào. Cổng Tò Vò là một thứ như thế.
Đây là một vòm đá bazan tự nhiên nằm ở phía tây bắc đảo Lớn, Lý Sơn. Theo Cục Di sản văn hóa, vòm đá này hình thành từ hoạt động phun trào của núi lửa Giếng Tiền trong môi trường nước biển. Sau đó, qua hàng ngàn năm, sóng biển đã bào mòn liên tục, khoét sâu vào lớp đá có độ gắn kết yếu hơn, tạo nên hình dáng chiếc cổng như hôm nay. Tên gọi Tò Vò cũng xuất phát từ hình dạng này: nhìn giống tổ của con tò vò, loại côn trùng hay xây tổ hình vòm.
Ngày chín tháng chín năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ký Quyết định số ba nghìn hai trăm ba mươi lăm, chính thức xếp hạng Cổng Tò Vò là Danh lam thắng cảnh quốc gia. Tờ trình của UBND tỉnh Quảng Ngãi nêu niên đại của cảnh quan khoảng ba nghìn đến bốn nghìn năm. Tức là khi người Việt mới bắt đầu khai hoang lập làng trên đảo Lý Sơn vào thế kỷ mười bảy, chiếc cổng đá này đã đứng ở đây hàng ngàn năm rồi.
Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Quảng Ngãi giải thích cụ thể hơn về quá trình hình thành. Dung nham từ núi lửa Giếng Tiền phun trào tạo nên tầng bazan dày. Qua thời gian, sóng biển tấn công liên tục vào lớp đá có độ gắn kết không đều. Lớp yếu hơn bị phá vỡ và bào mòn trước, tạo ra phần hõm lõm ở giữa. Phần trên và phần dưới chắc hơn giữ nguyên. Kết quả là chiếc vòm ta nhìn thấy hôm nay.
Đứng gần, cả nhà sẽ thấy bề mặt đá màu xám đen, có chỗ xốp, có chỗ đặc. Cẩm nang Lý Sơn của Cổng thông tin điện tử Lý Sơn mô tả khu vực đá dài hơn bốn mươi mét, cao khoảng ba rưỡi mét, chỗ rộng nhất khoảng tám mét, chỗ hẹp nhất khoảng một rưỡi mét. Đó là cấu trúc không đồng đều, phản ánh đúng cách mà sóng biển tác động khác nhau lên từng vị trí của khối đá qua hàng ngàn năm.
Điều đáng chú ý là vùng biển quanh Cổng Tò Vò không chỉ đẹp về cảnh quan. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Quảng Ngãi nêu khu vực này thuận lợi cho cỏ biển, rạn san hô và nguồn lợi hải sản. Đây là một phần của hệ sinh thái ven đảo còn khá lành mạnh. Khi đứng nhìn xuống mép nước, nếu nước biển trong và ánh nắng chiếu thẳng, cả nhà có thể thấy được màu sắc của các thảm san hô bên dưới.
Cục Di sản văn hóa đặt Cổng Tò Vò trong không gian văn hóa rộng hơn của đảo Lý Sơn, nơi từng có cư dân Sa Huỳnh, Chămpa và người Việt sinh sống qua nhiều thời kỳ. Chiếc cổng đá này là chứng nhân lặng lẽ cho tất cả những lớp cư dân đó. Trước khi người Sa Huỳnh gieo hạt trên đảo, trước khi người Chăm dựng tháp, trước khi thuyền của người Việt lần đầu cập bến, chiếc vòm đá đã đứng đây, lặng nghe tiếng sóng, và vẫn đứng đây khi cả nhà đặt chân tới.