Nguyễn Chí Thanh

Trong chiến hào ngập nước ở miền Nam năm một nghìn chín trăm sáu mươi lăm, có những người lính trẻ nhìn sang bên cạnh và không tin vào mắt mình. Người ngồi kề vai họ, cũng đội mũ tai bèo, cũng mặc bộ quần áo bạc màu như họ, lại chính là vị Đại tướng. Ông không ngồi ở sở chỉ huy cách xa mấy chục cây số. Ông đang ở đây, trong cùng một chiến hào, cùng lắng nghe tiếng súng rền phía trước.

Người ta gọi ông là Đại tướng Nhân dân. Và không phải ngẫu nhiên.

Nguyễn Chí Thanh — tên thật là Nguyễn Vịnh — sinh ngày mùng một tháng một năm một nghìn chín trăm mười bốn, trong một gia đình nông dân nghèo ở xã Quảng Thọ, huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế. Quê ông là vùng đồng bằng ven đầm phá, nơi những người dân chài quanh năm chống chọi với gió bấc và lũ lụt. Từ trong cái nghèo ấy, ông lớn lên với một điều rất rõ: ông biết cuộc sống của người bình thường là như thế nào.

Theo báo Nhân Dân, ông tham gia phong trào cách mạng từ năm một nghìn chín trăm ba mươi tư, rồi gia nhập Đảng Cộng sản Đông Dương năm một nghìn chín trăm ba mươi bảy. Con đường ấy không bằng phẳng. Ông bị thực dân Pháp bắt giam ba lần, lần lượt tại Huế, Lao Bảo và Buôn Ma Thuột. Những năm tháng sau song sắt không bẻ gãy được ý chí của người con đất Quảng Điền.

Sau ngày độc lập, ông leo lên những vị trí cao trong quân đội. Ông trở thành Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị, rồi Ủy viên Bộ Chính trị. Cả nhà biết không, ông là một trong chỉ hai người trong toàn bộ lịch sử Quân đội nhân dân Việt Nam được phong hàm Đại tướng. Vinh dự ấy rất lớn. Nhưng cái làm nên tên tuổi ông lại không phải là cấp bậc, mà là cách ông dùng cấp bậc đó.

Tháng chín năm một nghìn chín trăm sáu mươi bốn, Đại tướng Nguyễn Chí Thanh vào miền Nam, làm Bí thư Trung ương Cục miền Nam, trực tiếp chỉ huy mặt trận phía nam trong những năm đối đầu khốc liệt nhất với quân đội Mỹ. Theo tài liệu của báo Nhân Dân, ông trực tiếp chỉ đạo các chiến dịch Bình Giã, Ba Gia, Đồng Xoài, Núi Thành. Ông xây dựng nguyên tắc chiến thuật "ở gần và đánh gần" — áp sát đối phương để hỏa lực đối phương không thể phát huy tác dụng.

Nhưng điều người lính nhớ mãi không phải là những tên trận đánh. Điều họ nhớ là người chỉ huy không sợ ướt bùn. Ông xuống địa đạo, vào chiến hào, ngủ cùng đơn vị cơ sở. Ông hỏi từng người lính quê ở đâu, nhà có mấy anh em, mẹ còn khỏe không. Trong lòng bộ đội, ông không phải một ông tướng ngồi trên sở chỉ huy nhìn bản đồ. Ông là người anh cả trực tiếp ra trận cùng họ.

Đó là lý do cái tên "Đại tướng Nhân dân" bám theo ông không rời. Không ai đặt ra cái tên ấy theo lệnh. Chính những người lính, những người dân miền Nam đã tự gọi ông như vậy, vì họ thấy ông thuộc về họ.

Tháng bảy năm một nghìn chín trăm sáu mươi bảy, ông ra Hà Nội báo cáo Bộ Chính trị về tình hình chiến trường và chuẩn bị cho một giai đoạn mới. Ngày sáu tháng bảy năm đó, ông đột ngột ra đi vì nhồi máu cơ tim, khi mới năm mươi ba tuổi. Cả nhà ơi, năm mươi ba tuổi — ông còn quá trẻ, còn bao nhiêu việc đang dang dở. Sự ra đi đột ngột của ông là một mất mát lớn mà nhiều đồng đội nói rằng họ không dám tin vào tai mình khi nghe tin.

Người con đất Huế ấy đã sống một cuộc đời ngắn nhưng không một ngày xa cách người thường. Từ một đứa trẻ nghèo ở vùng đầm phá Quảng Điền, ông đi qua nhà tù thực dân, qua những chiến trường khét tiếng, và đến cuối vẫn chọn chiến hào thay vì sở chỉ huy.

Hôm nay, cả nhà có thể đến thành phố Huế, tìm đến số một trăm bốn mươi bốn phố Đặng Thái Thân, phường Thuận Hòa. Theo Báo Chính phủ, Bảo tàng Nguyễn Chí Thanh khai trương ở đó vào ngày hai tháng bảy năm hai nghìn không trăm hai mươi hai. Trong sáu trăm năm mươi mét vuông không gian trưng bày, ba trăm chín mươi lăm hiện vật, tài liệu và hình ảnh kể lại cuộc đời ông — từ mảnh đất làng quê Quảng Điền đến những chiến hào ở miền Nam xa xôi. Có những tài liệu lần đầu tiên được giới thiệu tới công chúng.

Đứng ở đó, nhìn những bức ảnh người lính đội mũ tai bèo đứng bên vị Đại tướng, cả nhà sẽ hiểu vì sao người ta gọi ông là Đại tướng Nhân dân. Vì ông chưa bao giờ rời khỏi phía người dân — từ ngôi làng nghèo bên đầm phá quê hương cho đến chiến hào cuối cùng ở miền Nam.