Nguyễn Kim
Đêm ở đất Ai Lao lạnh hơn người ta tưởng. Ngọn lửa trại bập bùng giữa rừng già, khói bay thẳng lên một vòm trời không quen thuộc. Một người đàn ông ngồi yên nhìn vào lửa, tay đặt lên đầu gối, mắt không rời ngọn lửa, nhưng tâm trí ông đang ở một nơi rất xa — đang ở trên những con đường đất đỏ của Thanh Hóa, nơi ông vừa buộc lòng bỏ lại.
Người đó là Nguyễn Kim.
Năm một nghìn năm trăm hai mươi chín, ông rời quê hương, dẫn gia quyến vượt qua những đèo núi trùng trùng để sang đất Ai Lao. Không phải vì muốn. Mà vì không còn lựa chọn nào khác nếu muốn giữ lấy điều ông tin là đúng.
Ít năm trước đó, một biến cố lớn đã xảy ra với triều đình. Mạc Đăng Dung — một vị tướng đầy quyền lực — đã ép vua Lê nhường ngôi, rồi tự lập ra nhà Mạc. Đó là năm một nghìn năm trăm hai mươi bảy. Nhiều quan đại thần chọn cách quy thuận. Nguyễn Kim không. Ông sinh năm một nghìn bốn trăm sáu mươi tám tại huyện Tống Sơn, Thanh Hóa, trong một gia đình trung thần đã đời đời thờ nhà Lê. Lòng trung thành đó, với ông, không phải thứ có thể gập lại và cất vào tủ khi đổi chủ.
Vậy là ông đi. Vào rừng, qua núi, sang tới đất lạ.
Những năm lưu vong không hề nhẹ nhàng. Nhưng Nguyễn Kim không để mình ngồi buồn. Ông kết thân với lãnh chúa địa phương, nhờ họ giúp lương thực và vũ khí, rồi bắt đầu tập hợp những người cùng chí hướng — những quan lại, binh sĩ, dân chúng lưu vong như ông, những người cũng không quên nhà Lê. Từng người một tìm đến ông, rồi mười người, rồi trăm người. Trong bóng tối của rừng già Ai Lao, một đốm lửa nhỏ đang được nhóm lên.
Điều quan trọng nhất vẫn còn thiếu: một người kế thừa chính danh dòng vua Lê.
Năm một nghìn năm trăm ba mươi ba, Nguyễn Kim cùng các cựu thần tìm được Lê Duy Ninh — con trai vua Lê Chiêu Tông, người vẫn đang lẩn trốn. Họ đưa ông lên ngôi hoàng đế ngay trên đất Ai Lao, lấy hiệu là Lê Trang Tông. Danh nghĩa phục hồi nhà Lê từ đây có chỗ dựa. Nguyễn Kim được phong chức Thượng phụ Thái sư Hưng Quốc công, nắm quyền điều hành quân sự, trở thành cột sống của toàn bộ phong trào.
Cả nhà hãy hình dung cảm giác đó. Nhiều năm ở đất người, nuôi giấc mơ mà không ai dám nói to. Rồi một ngày giấc mơ đó đứng thẳng trên đôi chân, có tên gọi, có ngọn cờ.
Từ đó, quân phục Lê bắt đầu tiến về Thanh Hóa. Những năm đầu, con đường trở về còn đầy chông gai — quân Mạc đánh lui nhiều lần. Nhưng Nguyễn Kim không bỏ cuộc. Ông kiên nhẫn xây dựng lực lượng, kết hợp với những người giỏi xung quanh, trong đó có con rể Trịnh Kiểm — người mà ông đã gả con gái Ngọc Bảo cho sau khi nhận ra tài năng của chàng trai trẻ đó. Đến những năm một nghìn năm trăm ba mươi chín đến một nghìn năm trăm bốn mươi ba, quân phục Lê dần giành lại được vùng Thanh Hóa, Nghệ An. Ánh sáng bắt đầu le lói ở cuối con đường dài.
Rồi năm một nghìn năm trăm bốn mươi lăm, Nguyễn Kim đột ngột qua đời. Ông thọ gần tám mươi tuổi, một đời rất dài cho thời ấy. Sử sách ghi rằng cái chết đến bất ngờ và đó là điều tiếc thương lớn — bởi ông ra đi khi đích đến chưa hoàn toàn đến tay.
Nhưng cái ông gieo xuống, con cháu đã gặt. Con rể Trịnh Kiểm tiếp tục sự nghiệp, mở đầu dòng chúa Trịnh kéo dài mười hai đời. Con trai Nguyễn Hoàng tiến vào phía Nam, lập nền cho dòng chúa Nguyễn Đàng Trong, người về sau được nhớ mãi khắp đất nước. Cả hai dòng lớn lao ấy đều bắt nguồn từ một người đàn ông đã từ chối cúi đầu.
Sau khi đất nước thống nhất về sau, các đời con cháu dâng lên ông danh hiệu Triệu Tổ Tĩnh Hoàng Đế — người tổ lập nền. Đó là tên gọi trang trọng để tỏ lòng biết ơn. Còn lúc sinh thời, ông chỉ là một người đàn ông ngồi bên đống lửa ở rừng Ai Lao, mắt nhìn vào ngọn lửa, tay siết chặt niềm tin rằng ngọn lửa đó sẽ không bao giờ tắt.
Cả nhà ơi, đôi khi lịch sử được giữ không phải bằng gươm đao hay triều đình, mà bằng một người dám ở lại trong bóng tối, kiên nhẫn thổi cho ngọn lửa nhỏ cháy tiếp — cho đến ngày nó sáng đủ để soi đường cho những người đi sau.