Nguyễn Thiện Thuật
Giữa mùa mưa, vùng đồng bằng Hưng Yên chìm trong nước. Những cánh đồng lau sậy cao quá đầu người trải dài tít tắp, mặt nước lấp lánh giữa các bụi cây rậm. Sương buổi sớm bám trên ngọn sậy, nhỏ từng giọt xuống mặt ruộng như tiếng thì thầm. Với con mắt của người từ xa đến, đây là vùng đất hoang vu, lầy lội, không có gì đáng sợ. Nhưng với Nguyễn Thiện Thuật, đây là một pháo đài. Một pháo đài mà không có viên đạn đại bác nào có thể phá được.
Cả nhà ơi, hôm nay chúng ta cùng nhớ về một người đã dạy cho cả vùng Bắc Kỳ một bài học: mảnh đất dưới chân mình chính là vũ khí mạnh nhất.
Nguyễn Thiện Thuật sinh ngày hai mươi ba tháng ba năm một nghìn tám trăm bốn mươi bốn, tại làng Xuân Dục, huyện Mỹ Hào, tỉnh Hưng Yên. Ông lớn lên giữa những cánh đồng bằng phẳng của đồng bằng sông Hồng. Không có núi để ẩn, không có rừng rậm để dựa vào. Chỉ có đồng ruộng, kênh mương, và những cánh đồng sậy mênh mông mỗi mùa lũ. Nhưng chính vùng đất ấy đã rèn ông thành một người biết nhìn thấy thế mạnh ở nơi người khác chỉ thấy điểm yếu.
Khi thực dân Pháp đặt ách đô hộ lên Bắc Kỳ vào những năm một nghìn tám trăm tám mươi, phong trào kháng chiến nổi lên khắp nơi. Nguyễn Thiện Thuật là người sĩ phu yêu nước. Ông không đứng nhìn. Từ năm một nghìn tám trăm tám mươi ba, ông cùng với những người đồng chí bắt đầu tổ chức lực lượng kháng chiến tại vùng Bãi Sậy, thuộc Hưng Yên ngày nay.
Bãi Sậy. Cái tên nghe có vẻ bình thường, nhưng với quân Pháp, đó là nỗi ám ảnh kéo dài gần mười năm.
Chiến thuật của Nguyễn Thiện Thuật khác hoàn toàn so với lối đánh trận địa thông thường. Ông không tập hợp quân đối mặt trực tiếp. Thay vào đó, nghĩa quân chia thành từng nhóm nhỏ, trà trộn vào dân làng, ẩn sâu trong những cánh đồng sậy ngập nước mênh mông. Khi thời điểm đến, họ xuất hiện bất ngờ, đánh nhanh, rồi tan biến vào đồng lầy trước khi quân địch kịp phản ứng. Rừng sậy che chở họ. Nước ngập bảo vệ họ. Địa hình quen thuộc là lợi thế mà quân Pháp không thể nào có được.
Cả nhà hãy nghĩ mà xem. Quân Pháp có súng ống tân tiến, có đại bác, có quân số đông đảo. Nhưng đại bác bắn vào đồng sậy thì sậy cúi xuống rồi lại đứng lên. Quân đông mà lội qua đầm lầy thì chậm, ướt, mất phương hướng. Còn nghĩa quân thì nhẹ nhàng, biết từng con đường nước, từng lối mòn giữa bụi cây. Đó chính là bài học mà Nguyễn Thiện Thuật đã hiểu từ rất sớm: không nhất thiết phải mạnh hơn kẻ thù, chỉ cần thông minh hơn trong cách dùng địa thế.
Cuộc khởi nghĩa kéo dài từ năm một nghìn tám trăm tám mươi ba đến năm một nghìn tám trăm chín mươi hai, gần mười năm liên tục. Hai người em của ông là Nguyễn Thiện Dương và Nguyễn Thiện Kế cũng sát cánh bên ông. Cả gia đình cùng nhau giữ ngọn lửa kháng chiến. Năm một nghìn tám trăm tám mươi tám, khi ông phải sang Trung Quốc vì áp lực của quân Pháp, ông trao quyền chỉ huy lại cho Nguyễn Thiện Kế để cuộc kháng chiến tiếp tục.
Nhưng thế lực chênh lệch quá lớn. Sau gần mười năm kiên cường, cuộc khởi nghĩa Bãi Sậy dần lắng xuống vào năm một nghìn tám trăm chín mươi hai. Nguyễn Thiện Thuật sống lưu vong tại Trung Quốc cho đến cuối đời. Ông mất ngày hai mươi lăm tháng năm năm một nghìn chín trăm hai mươi sáu tại Quảng Tây, khi đã tám mươi hai tuổi. Xa quê hương, nhưng không xa tinh thần.
Gần tám mươi năm sau, vào năm hai nghìn lẻ năm, hài cốt ông được đưa về cải táng tại làng Xuân Dục quê nhà. Ông trở về với mảnh đất đã sinh ra ông, với những cánh đồng sậy đã từng là chiến trường và là chỗ dựa của ông.
Cả nhà ơi, câu chuyện của Nguyễn Thiện Thuật nhắc chúng ta rằng sức mạnh không chỉ nằm ở vũ khí hay quân số. Sức mạnh còn nằm ở sự khéo léo, ở tình yêu quê hương đủ sâu để hiểu từng tấc đất, và ở sự kiên trì không bỏ cuộc dù hoàn cảnh khắc nghiệt đến đâu. Ông đã biến những cánh đồng sậy bình thường nhất thành một pháo đài. Đó là bài học mà cả nhà có thể kể cho con cái nghe, không phải về chiến tranh, mà về cách nhìn thế giới bằng con mắt của người biết dùng những gì mình có.
Hôm nay ở Hưng Yên, những cánh đồng sậy vẫn còn đó. Mỗi mùa mưa, nước lại ngập tràn, sậy lại rì rào trong gió. Và trong tiếng rì rào ấy, như có vang vọng của một thời không khuất phục.