Khu di tích Phố Hiến
Người ta hay dùng câu ca để nhớ Phố Hiến: "Thứ nhất Kinh Kỳ, thứ nhì Phố Hiến." Thứ nhất là Hà Nội. Thứ nhì là Phố Hiến ở Hưng Yên. Một thời, đô thị này nổi tiếng và nhộn nhịp đến mức người ta xếp nó ngay sau kinh thành Thăng Long.
Chúng ta đang tìm hiểu Khu di tích Phố Hiến. Năm hai nghìn mười bốn, quần thể này được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt. Cục Di sản Văn hóa xác nhận khu di tích gồm mười sáu di tích tiêu biểu phân bố tại các phường thuộc thành phố Hưng Yên.
Nhưng Phố Hiến là gì, và tại sao nó lại quan trọng như vậy?
Cục Di sản Văn hóa mô tả Phố Hiến là một thương cảng, đô thị phồn hoa của Việt Nam vào thế kỷ mười bảy đến mười tám, trải dài theo tả ngạn sông Hồng. Vì nằm trên tuyến sông Hồng, cách kinh đô Thăng Long không quá xa, Phố Hiến trở thành một loại tiền cảng. Tức là hàng hóa từ nhiều nước đến đây trước khi đi vào Thăng Long, và hàng từ nội địa cũng tập kết ở đây để xuất đi.
Điều khiến Phố Hiến đặc biệt là sự đa dạng của những người đã từng sống và buôn bán ở đây. Trung tâm Xúc tiến Du lịch Hưng Yên ghi rằng từ thế kỷ mười ba đã có người Trung Quốc sang lánh nạn, rồi người Nhật Bản, người phương Tây. Tất cả để lại dấu ấn trong kiến trúc và tín ngưỡng của vùng này.
Hãy điểm qua những điểm nổi bật nhất trong mười sáu di tích của Phố Hiến.
Đền Mẫu bên hồ Bán Nguyệt là một trong những điểm linh thiêng nhất. Cục Di sản Văn hóa ghi đền khởi dựng từ đời vua Trần Nhân Tông, năm Thiệu Bảo thứ nhất, tức năm một nghìn hai trăm bảy mươi chín. Đền còn mười lăm đạo sắc phong từ thời Hậu Lê đến Nguyễn. Trung tâm Xúc tiến Du lịch Hưng Yên giới thiệu đền có cụm cây Đa, Sanh, Si hơn bảy trăm năm tuổi, tức là những cây này đã lớn trước khi Phố Hiến nổi danh như một thương cảng quốc tế.
Chùa Chuông là điểm mà nhiều tài liệu gọi là "Phố Hiến đệ nhất danh thắng." Cục Di sản Văn hóa ghi chùa được trùng tu vào năm một nghìn bảy trăm linh hai và một nghìn bảy trăm mười một. Kiến trúc kiểu Nội công ngoại quốc, tức là phần trong và phần ngoài có hai hệ thống kiến trúc khép kín nối với nhau, tạo nên cấu trúc liên hoàn phức tạp và trang nghiêm.
Đình Hiến và chùa Hiến mang câu chuyện về ký ức địa phương. Cục Di sản Văn hóa ghi chùa Hiến khởi dựng cuối thời Lý, đầu thời Trần. Sân chùa có cây nhãn Tổ hơn ba trăm năm tuổi. Cây nhãn già này trở thành biểu tượng vì Hưng Yên nổi tiếng với nhãn lồng. Có cây nhãn hơn ba trăm năm tuổi ngay trong sân chùa là cách thiên nhiên và lịch sử cùng kể một câu chuyện về vùng đất.
Một điểm không thể bỏ qua là Đông Đô Quảng Hội, còn gọi là Thiên Hậu Cung. Cục Di sản Văn hóa ghi công trình này được dựng năm một nghìn năm trăm chín mươi do mười bốn dòng họ người Hoa quyên góp xây dựng, là nơi hội họp của thương nhân nước ngoài, chủ yếu là người Hoa ở Phố Hiến. Đây là bằng chứng vật chất rõ ràng nhất về cộng đồng người Hoa đã định cư và kinh doanh ở Phố Hiến từ thế kỷ mười sáu.
Liền kề là Đền Thiên Hậu, thờ bà Lâm Tức Mặc, vị thần hàng hải mà người Phúc Kiến tôn thờ. Và Võ Miếu do người Hoa xây từ thời Lê Cảnh Hưng, thờ Quan Công, trùng tu lớn vào thời Thành Thái năm một nghìn tám trăm chín mươi tám. Sự có mặt của đền Thiên Hậu và Võ Miếu ở Phố Hiến là minh chứng trực quan nhất về giao lưu văn hóa Việt và Hoa đã xảy ra ở đây trong nhiều thế kỷ.
Cả nhà ơi, Phố Hiến ngày nay không phải một phố cổ liên tục như Hội An. Đây là một hệ thống di tích đứt đoạn, mỗi công trình là một mảnh ghép. Nhưng khi đặt chúng lại cạnh nhau, ta thấy hiện ra một đô thị cảng từng đón người Việt, người Hoa, người Nhật, người phương Tây. Một nơi mà tín ngưỡng Phật giáo, Nho giáo, Đạo giáo và thờ thần biển cùng tồn tại trong bán kính vài kilômét.
Đó là điều hiếm có. Và đó là điều Phố Hiến muốn nói với chúng ta hôm nay.