Khu di tích Phố Hiến
Thứ nhất Kinh kỳ, thứ nhì Phố Hiến.
Câu nói đó đã đi qua nhiều thế kỷ. Kinh kỳ là Thăng Long, tức Hà Nội ngày nay. Phố Hiến là nơi cả nhà đang đứng, thuộc khu vực phường Phố Hiến, tỉnh Hưng Yên. Câu nói đó không phải một cuộc so sánh định lượng. Nó là cách người ta diễn đạt rằng sau Thăng Long, đây là đô thị phồn hoa nhất đất nước trong một giai đoạn lịch sử cụ thể.
Giai đoạn đó là từ cuối thế kỷ mười sáu đến thế kỷ mười bảy, mười tám. Phố Hiến khi đó là thương cảng nằm dọc tả ngạn sông Hồng. Sông Hồng là đường huyết mạch. Hàng hóa từ nội địa đổ ra, và tàu thuyền từ biển đi vào. Thương nhân đến, cộng đồng hình thành, ngôi chùa mọc lên, hội quán được dựng, đền miếu xây theo. Đó là cách một thương cảng tạo nên một đô thị.
Ban Quản lý Di tích tỉnh Hưng Yên mô tả Phố Hiến đầu thế kỷ mười bảy là "tiểu Tràng An của bốn phương". Cục Di sản văn hóa gọi đây là "thương cảng - đô thị phồn hoa". Khu di tích Phố Hiến được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số hai nghìn bốn trăm lẻ tám ban hành ngày ba mươi mốt tháng Mười Hai năm hai nghìn không trăm mười bốn.
Điều đặc biệt của Khu di tích Phố Hiến là giá trị không nằm trong một công trình đơn lẻ. Cục Di sản văn hóa liệt kê mười sáu di tích thành phần trong khu di tích quốc gia đặc biệt này. Đó là Văn Miếu Xích Đằng, đền Mây, chùa Chuông, đền Mẫu, đền Trần, đình - chùa Hiến, Đông Đô Quảng Hội, đền Thiên Hậu, đền Bà Chúa Kho, đình An Vũ, đình - chùa Nam Hòa, đền Cửu Thiên Huyền Nữ, võ miếu, chùa Phố, đền Nam Hòa và đình Nễ Châu. Mỗi điểm là một mảnh ghép của bức tranh Phố Hiến.
Khi đi qua từng điểm, cả nhà sẽ thấy các lớp văn hóa đan xen trong không gian nhỏ của một đô thị cổ. Hãy thử nhìn theo lớp đó.
Lớp thứ nhất là Nho học. Văn Miếu Xích Đằng là điểm mở đầu hợp lý nhất nếu muốn kể về truyền thống hiếu học và khoa bảng của vùng đất Hưng Yên. Trong không gian thương cảng, tầng lớp nho sĩ vẫn có vị trí và tiếng nói. Văn miếu là bằng chứng của điều đó.
Lớp thứ hai là Phật giáo. Chùa Chuông, tên chữ Kim Chung tự, là một trong những di tích Phật giáo tiêu biểu của Phố Hiến. Chùa được Cục Di sản văn hóa giới thiệu với lối kiến trúc "Nội công ngoại quốc" và "Tứ thủy quy đường", cùng hệ tượng phong phú gồm Thập Bát La Hán, Thập Điện Diêm Vương, Tứ Trấn và Bát Bộ Kim Cương. Một ngôi chùa như vậy trong không gian thương cảng nói lên rằng đây không phải chỉ là nơi buôn bán, mà là nơi người ta sống, tín ngưỡng và gìn giữ tâm hồn.
Lớp thứ ba là tín ngưỡng dân gian. Đền Mẫu và đền Trần là nơi thờ các nhân vật gắn với tín ngưỡng Việt trong không gian đô thị cổ. Trong tiếng vọng của những mái đền xưa, người ta vẫn nhận ra hơi thở của một cộng đồng đã sống và tin tưởng nơi đây qua bao thế hệ.
Lớp thứ tư là dấu vết giao thoa văn hóa. Đây là lớp thú vị nhất và đặc trưng nhất của Phố Hiến. Đông Đô Quảng Hội và đền Thiên Hậu là những điểm gắn với cộng đồng thương nhân và cư dân người Hoa đã từng sinh sống và buôn bán tại Phố Hiến. Trong một thương cảng có người Việt, người Hoa, người nước ngoài cùng qua lại, điều tự nhiên là mỗi cộng đồng để lại dấu ấn riêng trong không gian thờ tự và sinh hoạt cộng đồng.
Khi cả nhà đứng trước Đông Đô Quảng Hội hay đền Thiên Hậu, hãy nhớ rằng đây không phải những công trình "ngoại nhập" tách biệt với không gian Việt. Đây là dấu vết của một giai đoạn lịch sử khi Phố Hiến thực sự là nơi nhiều luồng văn hóa gặp nhau trên nền tảng sông nước và giao thương.
Lớp thứ năm là sinh hoạt cư trú và làng xã. Các đình, chùa như đình - chùa Hiến, đình - chùa Nam Hòa, đình Nễ Châu hay chùa Phố không chỉ là công trình thờ tự. Chúng là trung tâm sinh hoạt cộng đồng của các làng, phường, khu phố trong cấu trúc đô thị xưa. Phố Hiến không chỉ là thương cảng mà còn là nơi người ta sinh sống, đặt tên đường phố, lập phường hội và xây dựng cộng đồng.
Hình ảnh cả nhà mang về từ Phố Hiến là hình ảnh của một thương cảng đã từng phồn hoa nhất nhì đất nước, nơi nhiều cộng đồng cùng sống, cùng thờ tự và cùng dựng nên một đô thị ven sông. Mái đền cong vút trên nền trời, tiếng chuông chùa vọng qua khoảng sân rêu phong, và dòng sông Hồng vẫn chảy lặng lẽ ngoài kia như chưa từng quên những con tàu viễn dương một thời neo đậu nơi này.
---