Nhà thờ Cửa Bắc
Đứng trên phố Phan Đình Phùng, quận Ba Đình, và nhìn sang bên trái, cả nhà sẽ thấy một tháp chuông đơn vút lên không thẳng giữa mặt tiền mà lệch hẳn sang một phía — như thể người thiết kế cố tình phá vỡ quy tắc đối xứng vốn là nét đặc trưng của hầu hết nhà thờ Công giáo thời Pháp ở Việt Nam.
Đó là Nhà thờ Cửa Bắc.
Theo Trung tâm Lưu trữ Quốc gia Việt Nam, viên đá đầu tiên được đặt ngày bốn tháng mười hai năm một nghìn chín trăm hai mươi bảy, nhà thờ khánh thành ngày mùng một tháng hai năm một nghìn chín trăm ba mươi mốt. Người khởi xướng là linh mục Jean Baptiste Dronet, đến Hà Nội từ năm một nghìn tám trăm tám mươi tư và dành nhiều thập niên vận động xây dựng ngôi thánh đường. Tên gốc là Église des Martyrs — Nhà thờ Các Thánh Tử Đạo.
Người thiết kế là kiến trúc sư người Pháp Ernest Hébrard, người đặt nền móng cho phong cách kiến trúc Đông Dương tại Việt Nam. Phong cách này tích hợp các yếu tố bản địa — hệ mái ngói, không gian xanh bao quanh, ánh sáng phù hợp với khí hậu nhiệt đới — vào kết cấu của nhà thờ Công giáo phương Tây. Báo Nhân Dân mô tả công trình là bản giao hưởng kiến trúc giữa hai truyền thống.
Điểm nhận dạng rõ nhất là tháp chuông đơn lệch về phía phải mặt tiền — không đứng đôi đối xứng như Nhà thờ Lớn hay hầu hết nhà thờ Pháp ở Việt Nam. Hébrard chủ ý đặt tháp lệch để tạo ra góc nhìn dần dần khi đi từ ngã tư Phan Đình Phùng — Quán Thánh lại. Bên dưới tháp, mặt tiền có cửa sổ kính tròn lớn, và toàn bộ công trình được bao bọc bởi cây xanh dọc vỉa hè.
Nhà thờ tọa lạc ngay đối diện Cửa Bắc — cổng phía bắc duy nhất còn sót lại của thành Thăng Long, xây dựng dưới triều Nguyễn năm một nghìn tám trăm lẻ năm. Hai công trình đứng đối nhau qua đường: một cổng thành gạch đá mang dấu đại bác năm một nghìn tám trăm tám mươi hai, một nhà thờ gạch mái ngói từ thập niên một nghìn chín trăm ba mươi. Cụm Ba Đình quanh đây cũng là nơi có Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh, Quảng trường Ba Đình, và Hoàng thành Thăng Long — một khu vực dày đặc dấu tích lịch sử theo từng lớp thế kỷ.
Bên trong nhà thờ là không gian hình chữ nhật kéo dài, hai hàng cột song song dẫn từ cổng vào đến bàn thờ chính, và trần vòm cuốn cao tạo cảm giác trang nghiêm. Ánh sáng lọc qua hệ cửa sổ hai bên và cửa sổ tròn mặt tiền làm dịu đi không khí bên trong.
Gần chín mươi lăm năm sau ngày đặt viên đá đầu tiên, Nhà thờ Cửa Bắc vẫn đứng vững trên phố Phan Đình Phùng — một công trình mang dấu ấn của một kiến trúc sư dám phá quy tắc, đặt trong lòng một khu phố mang dấu tích nhiều thế kỷ của Hà Nội. Tháp chuông đơn đó, lệch về một phía, là thứ cả nhà sẽ còn nhớ lâu sau khi rời đi.