Nhà thờ đá Phát Diệm
Cả nhà thử tưởng tượng một điều này.
Cuối thế kỷ mười chín, ở vùng Kim Sơn thuộc Ninh Bình, có một vị linh mục quyết định xây một nhà thờ. Không phải nhà thờ kiểu phương Tây với tháp nhọn vươn cao và cửa sổ kính màu. Ông muốn một nhà thờ của người Việt: mái cong như mái đình, cột gỗ như cột chùa, đá như đá của núi rừng Bắc Bộ. Tên ông là Phêrô Trần Lục, dân gian gọi là Cụ Sáu. Công trình ông tạo ra là Nhà thờ đá Phát Diệm.
Từ năm một nghìn tám trăm bảy mươi lăm đến năm một nghìn tám trăm chín mươi tám, suốt hai mươi ba năm, Cụ Sáu chủ trì việc xây dựng quần thể nhà thờ này. Sở Du lịch Ninh Bình cho biết đá xây nhà thờ được đưa về từ hai ngọn núi cách xa, trong đó có những phiến đá nặng tới hai mươi tấn. Gỗ lim được chọn cho hệ cột bên trong. Không có xi măng công nghiệp, không có máy móc hiện đại. Chỉ có sức người và sự kiên trì của một người đã dành gần một phần tư thế kỷ để tạo ra một không gian thờ tự.
Kết quả là một quần thể mà ngày nay người ta gọi là Nhà thờ đá Phát Diệm. Cơ sở dữ liệu ngành Du lịch của Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam mô tả khi đi từ hướng nam vào, trình tự các hạng mục là: ao hồ, Phương Đình, nhà thờ lớn với các nhà thờ cạnh, ba hang đá nhân tạo và nhà thờ đá. Đây là một hành trình không gian được thiết kế có chủ ý.
Bắt đầu là khu ao hồ phía trước. Điểm này tạo ra một khoảng dừng, một vùng nước mặt phẳng lặng trước khi bước vào quần thể. Trong kiến trúc dân gian Việt, "tiền thủy hậu sơn" là nguyên tắc chọn đất, và dù đây là nhà thờ Công giáo, người thiết kế đã hiểu ngôn ngữ không gian đó.
Phương Đình là điểm nhấn tiếp theo và cũng là hình ảnh mà nhiều người nhớ nhất của Phát Diệm. Công trình cao hai mươi lăm mét, dài hai mươi tư mét, sâu mười bảy mét, gồm ba tầng hoàn toàn bằng đá xanh. Tầng hai treo trống lớn. Tầng ba treo quả chuông đúc năm một nghìn tám trăm chín mươi, cao một phẩy bốn mét, đường kính một phẩy một mét, nặng gần hai tấn. Và điều đáng chú ý nhất: mái Phương Đình không nhọn và thẳng đứng như tháp chuông phương Tây, mà thấp và cong như mái đình, mái chùa Việt. Đây chính là điểm tạo ra cảm giác lạ lẫm nhưng quen thuộc khi cả nhà nhìn vào Phát Diệm lần đầu.
Nhà thờ lớn, còn gọi là nhà thờ chính tòa, khánh thành năm một nghìn tám trăm chín mươi mốt. Kích thước theo Báo Ninh Bình và Cơ sở dữ liệu ngành Du lịch: dài bảy mươi bốn mét, rộng hai mươi mốt mét, cao mười lăm mét. Bên trong có sáu hàng cột gỗ lim. Hai hàng cột giữa cao tới mười một mét, mỗi cột nặng khoảng mười tấn. Ở gian thượng là bàn thờ đá nguyên khối dài ba mét, rộng chưa đến một mét, nặng khoảng hai mươi tấn theo nguồn Cơ sở dữ liệu ngành Du lịch. Bàn thờ bằng đá chạm khắc hoa lá trên ba mặt.
Trong quần thể còn có bốn nhà thờ nhỏ bên cạnh nhà thờ lớn và ba hang đá nhân tạo ở phía bắc. Các hang được tạo bằng khối đá tự nhiên lớn nhỏ giữ dáng tự nhiên, tạo cảm giác như hang thật. Cơ sở dữ liệu ngành Du lịch nêu hang Lộ Đức là đẹp nhất trong ba hang.
Điểm kết thúc nên dành cho hạng mục làm nên tên gọi quen thuộc của cả quần thể: Nhà thờ Trái tim Đức Mẹ, thường gọi là nhà thờ đá. Tại đây, gần như toàn bộ vật liệu là đá: nền, tường, cột, chấn song cửa sổ, bàn thờ và các mảng phù điêu. Trên tường có phù điêu tứ quý tùng, mai, cúc, trúc theo mỹ thuật truyền thống Việt Nam. Một nhà thờ Công giáo với phù điêu tứ quý. Đó là điều chỉ có ở Phát Diệm.
Cả nhà nên biết thêm về cái tên Phát Diệm. Theo Cơ sở dữ liệu ngành Du lịch, tên này do Nguyễn Công Trứ đặt khi ông tổ chức khẩn hoang vùng Kim Sơn năm một nghìn tám trăm hai mươi chín, với nghĩa là phát sinh ra cái đẹp. Vùng đất bãi bồi ven biển ấy, từ chỗ mới được khai hoang, sau nửa thế kỷ đã có một quần thể kiến trúc khiến cả Đông Dương nói đến.