Núi Ngọc Linh
Có những ngọn núi mà tên của chúng lớn hơn bất kỳ đường ranh giới hành chính nào. Ngọc Linh là một ngọn núi như vậy. Dãy Ngọc Linh nằm ở vùng giáp ranh lịch sử giữa Tây Nguyên và miền Trung, vẫn đứng đó bất kể địa giới tỉnh thay đổi như thế nào qua từng thời kỳ.
Và khối núi đó cao khoảng hai nghìn sáu trăm mét. Các nguồn ghi số không hoàn toàn giống nhau: ASEAN ghi hai nghìn sáu trăm linh bốn mét, Báo Kon Tum ghi hai nghìn sáu trăm linh năm mét, có nguồn ghi hai nghìn năm trăm chín mươi tám mét. Sự khác nhau nhỏ đó xuất phát từ hệ quy chiếu và cách đo. Dù tính theo cách nào, Ngọc Linh vẫn là một trong những đỉnh núi cao nhất dải đất hình chữ S này.
Điều làm Ngọc Linh không chỉ là một ngọn núi cao là giá trị bảo tồn sinh thái của nó. Năm hai nghìn không trăm mười chín, ASEAN Centre for Biodiversity chính thức công nhận Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Linh là Vườn Di sản ASEAN. Danh hiệu này không phải Di sản thế giới UNESCO, nhưng đủ để nói rằng Ngọc Linh được công nhận là một trong những vùng rừng quan trọng nhất của Đông Nam Á.
ASEAN ghi nhận khu bảo tồn có hơn một nghìn loài thực vật có mạch và gần bảy trăm loài động vật có xương sống. Trong số đó, bốn mươi loài nằm trong Sách đỏ Việt Nam và hai mươi lăm loài trong Danh lục đỏ thế giới. Những con số này cho thấy chúng ta đang nói đến một kho bảo tồn sống thật sự, chứ không phải một cảnh quan chỉ đẹp ở ảnh.
Mà nhắc đến Ngọc Linh, điều nhiều người nghĩ đến đầu tiên là sâm.
Sâm Ngọc Linh, tên khoa học là Panax vietnamensis, được các nhà khoa học phát hiện năm một nghìn chín trăm bảy mươi ba trên dãy Ngọc Linh. Cây mọc tự nhiên ở độ cao từ một nghìn hai trăm đến hai nghìn một trăm mét, dưới tán rừng nguyên sinh ẩm mát. Đây là loài dược liệu quý hiếm, được nghiên cứu chuyên sâu bởi nhiều cơ quan khoa học trong và ngoài nước.
Nhưng với người Xơ Đăng ở Đắk Glei và Tu Mơ Rông, sâm Ngọc Linh không đơn giản là hàng hóa hay bài thuốc. Đó là một phần của ký ức đi rừng, của tri thức được truyền qua nhiều thế hệ. Cổng thông tin điện tử tỉnh Kon Tum ghi nhận tri thức dân gian về sâm Ngọc Linh của cộng đồng Xơ Đăng đã được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Nghĩa là cách người Xơ Đăng biết về cây, dùng cây và sống cùng cây, đã được nhà nước công nhận là một di sản văn hóa cần bảo tồn.
Một loài khác ít người biết nhưng rất đáng nhắc là khướu Ngọc Linh, tên khoa học Garrulax ngoclinhensis. Đây là loài chim đặc hữu chỉ có ở dãy Ngọc Linh, được ASEAN Centre for Biodiversity và Báo Kon Tum đề cập như một trong những loài tiêu biểu nhất của khu vực. Có một loài chim mang tên dãy núi mình đang đứng, chỉ điều đó thôi đã đủ để dừng lại mà lắng nghe.
Về cảnh quan, dãy Ngọc Linh gắn với ruộng bậc thang, thung lũng, làng vùng cao và nếp sống gắn với rừng và dược liệu của người Xơ Đăng. Đường mòn lên đỉnh mất khoảng tám đến chín tiếng đi bộ qua những tầng rừng nguyên sinh ngày càng dày và lạnh hơn theo độ cao.
Ngay cả khi không leo đỉnh, vùng chân núi Ngọc Linh vẫn đủ để khiến cả nhà lặng người. Ruộng bậc thang trải xuống thung lũng, tiếng suối chảy trong tán rừng cổ thụ, không khí mát lạnh của độ cao và những câu chuyện về sâm, về người Xơ Đăng, về một vùng rừng còn nguyên vẹn tự nghìn năm trước.
Đứng ở chân núi Ngọc Linh, cả nhà đang đứng ở rìa của một thế giới mà con người chưa chạm đến hết.