Sông Cu Đê

Sông Cu Đê, còn có tên là Trường Định, bắt đầu từ dãy Trường Sơn, ở vùng Hòa Bắc phía tây Đà Nẵng, chảy theo hướng từ tây sang đông gần bốn mươi ki lô mét rồi đổ ra biển ở cửa Nam Ô. Từ giọt suối đầu tiên đến cửa biển, cả dòng sông nằm trọn trong địa phận thành phố. Mình sẽ nhìn nó qua hai tấm ảnh, một của ngày xưa, một của hôm nay.

Tấm ảnh thứ nhất chụp vào những năm làng Trường Định còn chưa có cầu, trước năm hai nghìn không trăm mười. Làng Trường Định nằm kẹp giữa một bên là núi, một bên là sông. Mùa lũ, chẳng ai dám đưa đò nữa, và cả làng như một ốc đảo bị cắt khỏi phần còn lại của thành phố. Học trò thường phải nghỉ học mỗi mùa nước lên. Ở hai làng Phò Nam và Nam Yên thì mùa nắng người ta sang sông bằng đò, còn mùa lũ không ai chạy đò, sông như rộng thêm cả trăm mét, bờ bên kia thành một miền xa.

Xuôi xuống cửa sông, tấm ảnh cũ ấy có thêm làng Nam Ô. Đó là làng chài nằm ngay chân đèo Hải Vân, từng là chặng dừng chân cuối cùng của người đi đường bộ từ phương Nam trước khi leo đèo ra phía Bắc. Ngày xưa, đèo có hai lối. Hạ đạo là con đường người ta còn đi đến nay. Thượng đạo thì vòng lên cao, rồi hạ xuống vùng Bầu Bàng của Trường Định, ngay bên dòng sông này. Người già ở Nam Ô vẫn kể rằng ngôi mộ tiền hiền cạnh đồn biên phòng là mộ một vị tướng đến đây vào thời công chúa Huyền Trân về làm dâu xứ Chăm. Trong làng còn những chiếc giếng vuông của người Chăm, nước vẫn trong.

Đêm đến, đàn ông trong vùng ra sông thả lưới, sáng ra đàn bà mang cá lên chợ Nam Ô. Mùa mưa, dân làng ra sông vớt củi trôi từ thượng nguồn về, và họ gọi mùa ấy bằng cái tên rất dân dã là mùa củi lụt.

Còn nếu ngược dòng, tấm ảnh sẽ đưa ta lên nơi hai nhánh gặp nhau. Sông Bắc và sông Nam hòa vào nhau ở Cầu Sập, rồi mới thành dòng chính. Đi thuyền chừng hai mươi ki lô mét ngược sông Bắc, ta qua những cái tên nghe như tiếng người gọi nhau giữa rừng: Hố Giếng, Lỗ Cối, Khe Giao, Thác Xếp, Thác Rễ. Trên nhánh sông ấy có Tà Lang và Giàn Bí, hai làng của người Cơ Tu. Ở Tà Lang có nhà gươl, ngôi nhà chung của cả cộng đồng. Người Cơ Tu nơi đây vẫn giữ điệu múa tân tung da dá, cùng với tiếng nói của họ.

Giờ thì đến tấm ảnh thứ hai, tấm ảnh của hôm nay.

Trong tấm ảnh ấy, hai bờ sông đã có cầu. Một cây cầu vững chắc hoàn thành năm hai nghìn không trăm mười, cùng với những con đường bê tông, nối làng Trường Định với trung tâm Đà Nẵng. Ở Phò Nam có chiếc cầu dây văng, để người dân đi buôn bán dễ hơn mà không phải trông chờ chuyến đò. Làng Trường Định bắt đầu nuôi thêm gia súc và nuôi tôm nước lợ. Nhà máy nước Hòa Liên lấy nước từ chính dòng sông, đem về cho những vòi nước nơi thành phố.

Cuối tháng sáu năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm, ngay bên dòng Cu Đê, một trung tâm văn hóa du lịch cộng đồng đã mở cửa. Kiến trúc làm theo lối nhà Cơ Tu, mái dùng vật liệu thiên nhiên, trước nhà làm việc dựng cây nêu. Trung tâm phục vụ hai trăm bốn mươi hộ Cơ Tu ở khu tái định cư Tà Lang và Giàn Bí. Từ năm hai nghìn không trăm mười tám, làng Giàn Bí đã bắt đầu làm du lịch cộng đồng. Khách còn có thể chèo thuyền, chống bè ngược nhánh sông Bắc, xuất phát từ hai làng ấy.

Ở cuối dòng, cầu đường sắt Bắc Nam bắc qua cửa sông, và làng Nam Ô nay nổi tiếng với nước mắm. Nghề này bắt đầu từ chuyện rất giản dị: ngư dân bán cá cơm tươi trước, rồi để dành một phần ủ muối thành chượp trong chum, để cá không bị bỏ phí. Nghề ấy đã có hàng trăm năm. Năm hai nghìn không trăm mười chín, nghề được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Năm hai nghìn không trăm hai mươi tư, nước mắm Nam Ô nhận chỉ dẫn địa lý, cái đầu tiên của Đà Nẵng. Nhưng cá cơm gần bờ ít dần, nhiều nhà phải đi hơn mười lăm ki lô mét tới cảng cá Thọ Quang hoặc mua từ vùng biển lân cận, và phần lớn người giữ nghề đã ngoài năm mươi tuổi.

Cửa sông cũng đang đổi thay. Nhiều năm nay, mỗi mùa gió đông bắc, sóng lớn lại gặm vào bờ nam cửa sông. Đợt sạt lở mới nhất bắt đầu từ tháng mười hai năm hai nghìn không trăm hai mươi bốn. Ngày hai mươi mốt tháng sáu năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm, thành phố công bố tình huống khẩn cấp, vì nước đang đe dọa mố cầu đường sắt và một cột điện gần đó. Người dân nơi đây nói rằng tuyến kè chắn sóng của công viên mới đã làm dòng chảy ở cửa sông đổi hướng. Các cơ quan chuyên môn thì nhắc đến gió mùa đông bắc mạnh, sóng lớn và địa hình phức tạp ở cửa sông. Còn nguyên nhân thật sự thì thành phố đã giao cho cơ quan chức năng đánh giá.

Nhìn kỹ thì hai tấm ảnh không hề xa lạ. Cũng một dòng nước đi từ núi ra biển, cũng một làng chài ở chân đèo, chỉ khác là bờ sông nay đã có cầu và có thêm một mái nhà Cơ Tu mới. Lần sau đứng trên một nhịp cầu bắc qua Cu Đê, cả nhà thử nhìn xuống dòng nước. Nó từng mang củi lụt về làng Nam Ô, và bây giờ nó chảy dưới chân những nhịp cầu.