Sông Giăng – Phà Lài
Có những con sông được người ta đặt đập, bơm nước tưới ruộng. Và có những con sông là sợi chỉ kết nối một cộng đồng người với thế giới bên ngoài.
Sông Giăng là loại thứ hai.
Sông Giăng chảy hơn một trăm cây số trong không gian Vườn Quốc gia Pù Mát, và ở thượng nguồn của nó, sâu trong vùng lõi, có bản Cò Phạt, nơi người Đan Lai sinh sống. Suốt nhiều thế kỷ, con sông này là con đường duy nhất nối người Đan Lai với thế giới bên ngoài. Không có đường bộ. Không có điện thoại. Chỉ có sông.
Điểm xuất phát của hành trình này là khu vực Phà Lài, xã Môn Sơn, huyện Con Cuông.
Đập Phà Lài được xây từ năm hai nghìn, là một trong những công trình thủy lợi lớn nhất miền Tây Nghệ An. Tên Phà Lài trong tiếng Thái có nghĩa là lèn hoa, hoặc hoa lèn trên đá, gợi hình ảnh những vách đá với dây leo và sắc màu tự nhiên. Cả nhà nhìn quanh khu vực này sẽ thấy tại sao người ta chọn tên đó: núi đá chênh vênh, dây leo bám chặt, ánh sáng lọc qua những kẽ đá.
Toàn bộ khu vực Bản Xiềng, Phà Lài, Sông Giăng đã được UBND tỉnh Nghệ An công nhận là điểm du lịch cấp tỉnh theo quyết định ngày mười tám tháng tám năm hai nghìn không trăm hai mươi mốt.
Trên dòng Sông Giăng, du khách có thể lựa chọn nhiều cách trải nghiệm. Visit Nghệ An liệt kê có chèo kayak xuôi dòng, đi xuồng máy ngược dòng và zipline trong khu vực. Nếu muốn đến bản Cò Phạt của người Đan Lai, Vườn Quốc gia Pù Mát giới thiệu tour đi thuyền máy từ đập Phà Lài, mất khoảng hai giờ một chiều.
Hai giờ trên dòng sông không phải thời gian chờ đợi. Đó là thời gian để quan sát.
Hai bên bờ là rừng nguyên sinh. Tán cây đan vào nhau che phủ một phần mặt sông. Chim dọc bờ. Và nếu gặp đúng vị trí, cả nhà có thể thấy những "cù điện", những công trình thủy điện nhỏ xíu người dân làm từ gỗ và đá để dẫn nước tạo điện thắp sáng và sinh hoạt. Đó là kỹ thuật truyền thống thực dụng bậc nhất, đặt giữa rừng sâu.
Khi đến bản Cò Phạt, cả nhà cần một tư thế tiếp cận đặc biệt.
Người Đan Lai không phải là "điểm lạ" để tò mò. Họ là cộng đồng cư dân với đời sống riêng, văn hóa riêng và lịch sử riêng. Vườn Quốc gia Pù Mát giới thiệu tour tìm hiểu một số nét văn hóa như món ăn, rượu men lá và các phong tục. Khi tiếp xúc, hướng dẫn viên cần nhắc cả nhà xin phép trước khi chụp ảnh, không tự ý vào nhà, không hỏi những câu so sánh thiếu tế nhị. Nếu muốn tặng quà, nên thông qua trưởng bản hoặc hướng dẫn viên.
Bên cạnh tuyến thuyền, khu Phà Lài còn có trải nghiệm cộng đồng Thái tại Bản Xiềng. Visit Nghệ An giới thiệu Bản Xiềng là điểm du lịch cộng đồng của Con Cuông, có dệt thổ cẩm, sinh hoạt nhà sàn, văn nghệ dân tộc và các hoạt động sản xuất địa phương. Đây là điểm phù hợp để kết hợp sau hoặc trước tuyến sông nếu cả nhà muốn tìm hiểu thêm về người Thái xứ Nghệ.
Khu vực này nằm trong lòng một trong những khu dự trữ sinh quyển lớn nhất Việt Nam, rộng hơn một triệu ba trăm nghìn héc ta, được UNESCO công nhận năm hai nghìn không trăm lẻ bảy. Đây không phải con số để nhớ, mà là thước đo cho cảm giác khi cả nhà đứng trên thuyền, nghe tiếng nước chảy và nhận ra rằng rừng ở đây không phải phông nền, mà là thứ đang sống và thở xung quanh mình.
Sông Giăng không chỉ là điểm tham quan. Nó là một câu chuyện về mối liên hệ giữa con người và rừng, giữa một cộng đồng và dòng chảy đã nuôi sống họ qua bao thế hệ. Đi trên sông đó là một đặc quyền, không phải quyền hiển nhiên.