Sử Thi Mahabharata

Thử hình dung một giá sách trong nhà mình. Trên đó có thể là vài chục cuốn sách, có thể là hơn trăm cuốn nếu nhà mình yêu sách. Bây giờ hãy thử đặt lên giá ấy một bộ sách dài gấp nhiều lần Iliad và Odyssey cộng lại.

Bộ sách ấy sẽ cần một giá riêng.

Mahabharata gồm khoảng một trăm nghìn đôi câu thơ và khoảng một triệu tám trăm nghìn chữ. Nếu mỗi ngày dành hai giờ để đọc, cũng phải mất nhiều tháng trời mới đọc hết. Không phải vì chữ khó. Mà vì bộ sách ấy chứa quá nhiều thứ: quá nhiều câu chuyện, quá nhiều nhân vật, quá nhiều cuộc đời.

Người Ấn Độ có một câu nói về bộ sử thi này. Câu ấy nằm ngay trong phần mở đầu của Mahabharata, người ta gọi là Adiparva. Đại ý của câu ấy là: điều gì có ở đây thì cũng có thể tìm thấy ở nơi khác. Điều gì không có ở đây thì không có ở bất cứ đâu trên đời.

Câu ấy không nhằm khoe khoang.

Mahabharata chứa trong nó những bài học về dharma, về bổn phận và lẽ phải sống. Nó chứa những câu chuyện về tình anh em và sự phản bội. Nó chứa luật pháp, thiên văn, y học cổ đại, thần thoại về nguồn gốc vũ trụ. Và nằm giữa bộ sử thi khổng lồ ấy là Bhagavad Gita, cuộc đối thoại triết học giữa chiến sĩ Arjuna và thần Krishna ngay trước trận chiến lớn nhất trong lịch sử sử thi Hindu.

Truyền thống cho rằng bộ sử thi này là của hiền giả Vyasa. Theo truyền thuyết Hindu, ông đọc cho thần Ganesha chép lại. Vyasa không chỉ là tác giả của câu chuyện. Ông còn là một nhân vật trong câu chuyện đó, là ông nội của cả hai gia đình đang chiến tranh với nhau.

Và đó là một điều làm Mahabharata thật đặc biệt.

Số mười tám xuất hiện ở khắp nơi trong sử thi này như một chữ ký bí mật.

Bộ sử thi gồm mười tám quyển, mà người ta gọi là Parva. Trận đại chiến Kurukshetra kéo dài đúng mười tám ngày. Bhagavad Gita, nằm trong quyển thứ sáu, có đúng mười tám chương. Hai đạo quân đối lập nhau gồm tổng cộng mười tám akshauhini, tức mười tám đơn vị quân đội lớn. Người ta không biết vì sao số mười tám lại được chọn. Nhưng khi nhìn vào tổng thể, nó tạo ra cảm giác như toàn bộ vũ trụ của sử thi này được xây từ cùng một nhịp điệu.

Ở trung tâm của tất cả là một câu chuyện gia đình.

Đó là chuyện của hai gia đình họ hàng, cùng chung dòng máu hoàng tộc Bharata, nhưng đang chiến tranh với nhau vì ngai vàng. Một bên là năm anh em Pandava, gồm Yudhishthira, Bhima, Arjuna, Nakula và Sahadeva. Bên kia là một trăm anh em Kaurava, do Duryodhana dẫn đầu, con trai cả của vua mù Dhritarashtra.

Không phải chuyện thiện chống ác đơn giản. Người Kaurava cũng là con người, với lòng kiêu hãnh và khát khao riêng của họ. Người Pandava cũng không hoàn toàn vô tội. Cuộc chiến giữa họ là một cuộc nội chiến, đau đớn theo cách mà chỉ những người cùng dòng máu mới hiểu được.

Bước ngoặt là một ván cờ bạc bằng xúc xắc, trong đó Yudhishthira đã lần lượt thua vương quốc, thua anh em và thua cả người vợ chung tên Draupadi của năm anh em. Đó là khoảnh khắc ô nhục nhất của sử thi, và nó gieo mầm cho hơn mười năm hận thù và cuối cùng là mười tám ngày chiến trận.

Nhưng Mahabharata không dừng lại ở chiến trận. Nó còn tiếp tục sau đó.

Sau khi chiến tranh kết thúc và những bên chiến thắng đã về già, các anh em Pandava bắt đầu chuyến hành trình cuối cùng lên núi Himalaya, hướng về cõi trời. Lần lượt từng người trong số họ ngã xuống dọc đường. Chỉ có Yudhishthira đi đến cùng, và bên cạnh ông có một con chó đã theo ông suốt hành trình.

Đến cổng thiên đình, thần Indra xuất hiện và nói rằng con chó không được phép vào. Yudhishthira từ chối bước vào. Ông nói ông không thể từ bỏ người bạn đường đã trung thành với mình cho đến lúc này, dù phần thưởng là thiên đường. Theo sử thi, đó là một thử thách mà thần Yama, hóa thân của dharma, dành cho ông. Con chó chính là thần Yama.

Câu chuyện ấy, từ Mahaprasthanika Parva, không kể về anh hùng. Nó kể về lòng trắc ẩn, và câu hỏi liệu một người có từ bỏ điều đúng để đổi lấy điều mình muốn hay không.

Và đó chỉ là một câu chuyện trong hàng trăm câu chuyện khác.

Có câu chuyện về Karna. Ông là con trai bí mật của thần Mặt Trời Surya và người mẹ Kunti, lớn lên không biết mình là ai, sống cả đời trong danh phận của người khác. Trước trận chiến, ông được biết sự thật, nhưng vẫn ở lại bên Duryodhana vì lòng trung thành, và chiến đấu ở phía đối diện với chính các em của mình. Nhiều người xem Karna là một trong những nhân vật bi tráng nhất của Mahabharata, người đứng ở phía thua cuộc nhưng không hề nhỏ bé.

Và còn có Draupadi, người không một lần chịu cúi đầu dù bao nhiêu lần bị buộc phải cúi.

Và rồi có Bhagavad Gita, nằm gọn trong quyển thứ sáu của mười tám quyển, như một viên đá quý trong lòng một ngọn núi. Mười tám chương. Bảy trăm câu thơ. Một cuộc trò chuyện giữa một người đang kiệt sức và người bạn ngồi bên cạnh không vội vàng ra lệnh.

Ở Việt Nam, Bhagavad Gita đã được dịch ra tiếng Việt với tên Chí Tôn Ca. Người đọc cuốn sách mỏng ấy lần đầu tiên, không nhất thiết phải biết họ đang cầm trên tay một phần của một đại dương. Nhưng họ đang cầm đúng như vậy. Đó là một chương trong một bộ sử thi mà nếu muốn đọc hết, họ cần nhiều tháng trời.

Người Ấn Độ không xem Mahabharata chỉ là một tác phẩm văn học. Người theo đạo Hindu xem nó là Itihasa, có nghĩa là "những gì đã thực sự xảy ra như vậy", một ký ức tập thể về cách nhân loại đã từng sống, từng yêu thương và từng đấu tranh với nhau.

Và câu nói ấy vẫn còn đó, từ thuở ban đầu của sử thi: điều gì không có trong Mahabharata thì không có ở bất cứ đâu trên đời.

Ngay cả câu chuyện về một con chó không chịu bỏ người chủ của mình cũng đã có ở trong đó, ở những trang cuối của một đại dương bằng chữ.